Bồ đoàn là chiếc gối ngồi tròn, dày, dùng để ngồi thiền hoặc ngồi tụng kinh; toạ cụ là tấm vải hoặc tấm đệm trải xuống để ngồi và lạy. Ngồi đúng trên bồ đoàn chủ yếu là chuyện độ cao: hông phải cao hơn đầu gối, hai đầu gối chạm đệm hoặc sàn, lưng thẳng tự nhiên. Chọn gối vừa người và đặt thêm một tấm đệm vuông bên dưới sẽ giúp ngồi lâu đỡ mỏi chân, đỡ đau lưng hơn hẳn.
Bồ đoàn, toạ cụ, đệm lạy: phân biệt cho rõ
Ba thứ này thường bị gọi lẫn với nhau, nhưng mỗi thứ có gốc và công dụng riêng.
| Tên gọi | Hình dáng | Công dụng |
|---|---|---|
| Bồ đoàn | Gối tròn, dày, nhồi chặt | Kê dưới mông khi ngồi thiền, ngồi tụng kinh dưới sàn |
| Toạ cụ | Theo nghĩa gốc: tấm vải gấp gọn, trải ra để ngồi hoặc lạy. Ngày nay nhiều người cũng gọi tấm đệm vuông lót dưới bồ đoàn là toạ cụ | Giữ sạch chỗ ngồi, lạy; đỡ đầu gối, mắt cá chân |
| Đệm lạy (gối lạy) | Đệm vuông hoặc chữ nhật, dày vừa, đặt trước bàn Phật | Đỡ đầu gối, trán khi lạy trong chùa |
Bồ đoàn: chiếc gối từ cỏ bồ
Chữ bồ trong bồ đoàn là cỏ bồ, một loại cây mọc ở đầm nước, lá dài và dai; đoàn là tròn. Gối tròn đan bằng cỏ bồ là đồ ngồi của các thiền viện Trung Hoa xưa, rồi theo Thiền tông lan sang Việt Nam, Hàn Quốc, Nhật Bản. Ngày nay bồ đoàn ít khi đan bằng cỏ, phần lớn là vỏ vải nhồi bông, xơ dừa, vỏ kiều mạch hoặc các loại hạt khô, nhưng tên gọi vẫn giữ.
Toạ cụ: tấm vải của người tu
Theo giới luật, toạ cụ (chữ Phạn niṣīdana) là một trong những vật dụng riêng của vị tỳ kheo, dùng để trải ra ngồi, giữ cho y áo và chỗ ngồi sạch sẽ. Trong các chùa Bắc tông Việt Nam, chư tăng ni thường vắt toạ cụ gấp gọn trên cánh tay khi vào lễ, rồi trải ra trước khi lạy. Phật tử tại gia thì phần nhiều dùng đệm lạy của chùa, ít khi mang toạ cụ riêng.
Vì sao cần bồ đoàn: chuyện của xương chậu
Ngồi bệt xuống sàn, xương chậu của hầu hết người trưởng thành có xu hướng ngả ra sau, kéo lưng cong xuống. Muốn ngồi thẳng, người ta phải gồng cơ lưng, ngồi một lúc là mỏi. Đầu gối thì treo lơ lửng, cả sức nặng dồn vào mông và mắt cá chân.
Bồ đoàn giải quyết chuyện này bằng cách nâng hông lên. Khi hông cao hơn đầu gối, xương chậu tự nghiêng nhẹ về phía trước, cột sống dựng lên một cách tự nhiên, không cần gồng. Hai đầu gối hạ xuống chạm đệm, tạo thành một cái kiềng ba chân: hai đầu gối và mông. Kiềng ba chân vững thì ngồi lâu được.
Ngồi đúng không phải là cố ngồi thật thẳng, mà là đặt thân vào thế để nó tự thẳng mà không tốn sức.
Các thế ngồi thường gặp trên bồ đoàn
Không có thế ngồi nào bắt buộc cho người mới. Chọn thế nào mà mình giữ được lâu, không đau, là thế đúng với mình lúc này.
- Kiết già (thế hoa sen): hai bàn chân đặt ngửa lên hai đùi đối diện. Rất vững nhưng đòi hỏi hông và đầu gối mềm; người mới không nên cố.
- Bán già: một bàn chân đặt lên đùi bên kia, chân còn lại nằm dưới. Dễ hơn kiết già; nên đổi chân qua các buổi để cân hai bên.
- Ngồi xếp bằng hai chân trước mặt: hai cẳng chân đặt song song trên sàn, chân này trước chân kia, không chồng lên nhau. Thế ngồi nhẹ nhàng, hợp người mới.
- Ngồi quỳ: quỳ, đặt bồ đoàn dựng đứng hoặc một chiếc ghế quỳ nhỏ giữa hai cẳng chân để ngồi lên. Hợp với người khó xếp bằng.
- Ngồi ghế: ngồi ở nửa trước mặt ghế, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, lưng không dựa. Hoàn toàn được chấp nhận, nhất là với người lớn tuổi.
Người có bệnh xương khớp, đã mổ đầu gối, cột sống, hay bệnh tim mạch nên hỏi bác sĩ trước khi ngồi lâu dưới sàn. Ngồi ghế để thiền hay tụng không làm giảm giá trị của việc tu.
Chọn bồ đoàn và toạ cụ vừa người
Độ cao
Đây là điều quan trọng nhất. Người hông cứng cần gối cao hơn, người hông mềm cần gối thấp hơn. Cách thử đơn giản: ngồi lên gối, nếu đầu gối không chạm được xuống đệm, hoặc thấy lưng tự gù lại, gối đang quá thấp. Nếu thấy chúi người về trước, phải giữ bằng cơ đùi, gối có thể quá cao. Bồ đoàn nhồi vỏ kiều mạch hoặc hạt khô có lợi là điều chỉnh được: bớt ra hay thêm vào cho vừa.
Độ cứng
Bồ đoàn cần chắc, không lún nhiều. Gối quá mềm như gối sofa sẽ xẹp dần trong lúc ngồi, hông tụt xuống, lưng lại cong. Bông nhồi lâu ngày bị xẹp thì nên nhồi thêm.
Tấm đệm lót
Đặt một tấm đệm vuông dày vừa phải dưới bồ đoàn giúp đầu gối, mắt cá chân không bị cấn vào sàn cứng. Ở nhà, một tấm chăn gấp làm tư cũng làm được việc này. Đệm lót nên đủ rộng để cả hai đầu gối nằm trọn trên đó.
Chất liệu vỏ
Vỏ vải bông hoặc vải thô thoáng mát, dễ giặt. Nên chọn loại có vỏ tháo rời được. Màu sắc thì tuỳ ý; chùa thường dùng màu nâu, vàng, xám vì không lộ bẩn và hợp không khí trang nghiêm.
Dùng bồ đoàn, đệm lạy ở chùa sao cho đúng
- Không bước qua, không ngồi lên đệm lạy của chư tăng. Ở chính điện, hàng đệm phía trên thường dành cho tăng ni. Phật tử đứng, ngồi ở các hàng phía sau trừ khi được mời.
- Không giẫm lên bồ đoàn. Bồ đoàn là chỗ ngồi, giẫm lên vừa làm bẩn vừa thiếu tôn trọng.
- Sắp lại sau khi dùng. Lễ xong, đặt bồ đoàn, đệm lạy về đúng chỗ, thẳng hàng như lúc đầu.
- Không để đồ đạc lên bồ đoàn. Túi xách, điện thoại, chai nước nên để dưới sàn bên cạnh hoặc chỗ giữ đồ.
- Nhẹ nhàng khi đổi tư thế. Chân tê thì cứ từ từ duỗi ra, xoa nhẹ; không cần cố chịu đến mức đau.
Giữ gìn bồ đoàn tại gia
Bồ đoàn dùng ở nhà nên có chỗ để riêng, sạch sẽ, có thể ngay trước bàn Phật hoặc một góc yên trong phòng. Vỏ gối giặt định kỳ; ruột gối phơi chỗ thoáng gió vào ngày khô ráo để tránh ẩm mốc, nhất là trong mùa nồm ở miền Bắc. Ruột nhồi vỏ kiều mạch không nên giặt nước. Nếu nhà có trẻ nhỏ, có thể dạy con rằng đó là chỗ ngồi yên của cả nhà, không dùng để đùa nghịch, nhưng cũng không cần cấm đoán căng thẳng.
Góc nhìn hôm nay: dựng một chỗ ngồi yên trong nhà
Không cần mua đồ ngay mới bắt đầu ngồi được. Tối nay có thể thử:
- Gấp một chiếc chăn làm tư, trải xuống sàn làm đệm lót.
- Gấp một chiếc gối dày hoặc chồng hai chiếc gối mỏng làm bồ đoàn, đặt ở mép sau của chăn.
- Ngồi lên mép trước của gối, để hai đầu gối chạm chăn. Chỉnh độ cao cho đến khi lưng tự thẳng mà không phải gồng.
- Ngồi yên năm phút, chỉ để ý hơi thở. Ghi nhớ độ cao nào thấy dễ chịu.
Sau một tuần, khi đã biết mình cần gối cao bao nhiêu, mới mua bồ đoàn thật. Mua lúc đó sẽ chọn đúng ngay, không phải đổi đi đổi lại. Các cửa hàng pháp khí gần chùa thường có nhiều cỡ để ngồi thử.
Câu hỏi thường gặp
Bồ đoàn là gì?
Bồ đoàn là chiếc gối ngồi tròn, dày, dùng để ngồi thiền hoặc ngồi tụng kinh dưới sàn. Chữ "bồ" là cỏ bồ, chất liệu đan gối thời xưa, "đoàn" là tròn. Ngày nay bồ đoàn thường là vỏ vải nhồi bông, xơ dừa hoặc vỏ kiều mạch.
Toạ cụ khác bồ đoàn thế nào?
Theo nghĩa gốc trong giới luật, toạ cụ là tấm vải người tu trải ra để ngồi hoặc lạy, giữ sạch chỗ ngồi. Bồ đoàn là gối tròn kê dưới mông khi ngồi. Ngày nay nhiều người cũng gọi tấm đệm vuông lót dưới bồ đoàn là toạ cụ.
Bồ đoàn nên cao bao nhiêu?
Không có một số chung cho mọi người. Gối vừa là gối giúp hông cao hơn đầu gối, hai đầu gối chạm đệm và lưng tự thẳng mà không phải gồng. Người hông cứng cần gối cao hơn; bồ đoàn nhồi vỏ kiều mạch điều chỉnh được độ cao.
Ngồi thiền trên ghế có được không?
Được. Ngồi ở nửa trước mặt ghế, hai bàn chân đặt phẳng trên sàn, lưng thẳng không dựa. Người lớn tuổi, người có bệnh xương khớp nên ngồi ghế và hỏi bác sĩ trước khi ngồi lâu dưới sàn.
Vào chùa có được ngồi lên đệm lạy không?
Phật tử dùng đệm lạy ở các hàng dành cho mình. Hàng đệm phía trên thường dành cho chư tăng ni, không nên ngồi khi chưa được mời. Lễ xong nên sắp đệm về đúng chỗ.
