Một ngày không màn hình theo kiểu khoá tu là tự sắp xếp một ngày tại nhà với nhịp sinh hoạt giống ở chùa: dậy sớm, ngồi thiền hoặc tụng kinh, làm việc nhà bằng tay, ăn trong im lặng, đi bộ chậm, đọc sách giấy, đi ngủ sớm, và tắt điện thoại, máy tính, ti vi suốt ngày. Muốn làm được, cần chuẩn bị trước ba việc: báo cho người thân, lo phương án liên lạc khẩn cấp, và viết sẵn lịch trong ngày ra giấy. Bài này đưa một lịch mẫu và cách vượt qua những lúc khó nhất.
Vì sao lại "kiểu khoá tu"
Nghỉ dùng điện thoại một ngày nghe đơn giản, nhưng nhiều người thử rồi bỏ giữa chừng. Lý do không nằm ở ý chí, mà ở khoảng trống: bỏ điện thoại ra, cả ngày bỗng không biết làm gì, và tay lại tìm đến máy. Khoá tu ở chùa giải quyết đúng chỗ này. Ngày nào cũng có thời khoá, tức lịch sinh hoạt định sẵn: giờ nào thức, giờ nào tụng, giờ nào làm công quả, giờ nào nghỉ. Người tham gia không phải tự nghĩ xem tiếp theo làm gì, nên tâm được nghỉ.
Mượn khung ấy về nhà, một ngày không màn hình sẽ không còn là một ngày "thiếu" thứ gì, mà là một ngày có nhịp riêng.
Chuẩn bị từ hôm trước
- Chọn ngày. Thường là Chủ nhật hoặc ngày nghỉ không có việc gấp. Không chọn ngày có hẹn quan trọng hay phải đi xa.
- Báo cho người thân và chỗ làm. Nói rõ ngày mai sẽ tắt máy, nếu có việc gấp thì liên lạc qua ai. Có thể nhờ một người trong nhà giữ máy và chỉ gọi mình khi thật sự khẩn cấp.
- Viết lịch ra giấy. Dán ở chỗ dễ thấy, như cửa tủ lạnh.
- Chuẩn bị đồ thay thế. Đồng hồ báo thức riêng, một cuốn sách giấy, sổ và bút, nguyên liệu nấu ăn đã mua sẵn, nếu cần đi đâu thì ghi đường đi ra giấy.
- Tắt máy trước khi ngủ và cất vào ngăn kéo, không để trong phòng ngủ.
Người có trách nhiệm chăm sóc người bệnh, trẻ nhỏ, hoặc công việc trực thì nên giữ một chiếc máy chỉ để nhận cuộc gọi, tắt hết các ứng dụng khác. Một ngày không màn hình không đáng để bỏ lỡ một cuộc gọi cấp cứu.
Lịch mẫu một ngày
Lịch dưới đây phỏng theo nhịp chung của nhiều khoá tu ở chùa, đã giảm nhẹ cho người mới và người ở nhà. Không cần theo đúng từng phút.
| Giờ | Việc | Ghi chú |
|---|---|---|
| 5:30 | Thức dậy, rửa mặt, uống một cốc nước ấm | Không với tay tìm điện thoại, vì nó đã cất đi |
| 5:45 – 6:15 | Ngồi thiền hoặc tụng một bài kinh ngắn | Người mới: 10 phút thở, 10 phút ngồi yên |
| 6:15 – 7:00 | Đi bộ chậm quanh khu nhà hoặc công viên | Thiền hành: biết từng bước chân |
| 7:00 – 7:45 | Nấu và ăn sáng trong im lặng | Ăn chậm, không đọc, không nói chuyện trong lúc nhai |
| 8:00 – 10:00 | Làm việc nhà bằng tay (chấp tác) | Lau nhà, giặt đồ, tưới cây, sắp xếp lại một ngăn tủ |
| 10:00 – 11:00 | Đọc sách giấy | Một cuốn về lời Phật dạy, hoặc bất cứ sách nào đọc chậm được |
| 11:00 – 12:00 | Nấu và ăn trưa | Trước khi ăn, dừng lại vài hơi thở, nhớ đến những người làm ra bữa ăn |
| 12:00 – 13:30 | Nghỉ trưa | Nằm nghỉ, không cần ngủ |
| 13:30 – 15:00 | Viết, vẽ hoặc làm một việc bằng tay | Viết thư tay cho một người thân, chép một bài kệ, làm vườn |
| 15:00 – 16:30 | Đi chùa hoặc đi bộ xa hơn | Nếu có chùa gần, đến lễ Phật, ngồi ở hiên |
| 16:30 – 17:30 | Tụng kinh chiều hoặc ngồi thiền | Có thể cùng người trong nhà |
| 17:30 – 19:00 | Ăn tối, trò chuyện với người thân | Nói chuyện, lắng nghe, không bật ti vi |
| 19:00 – 20:30 | Đọc sách, viết sổ nhìn lại ngày | Ghi ba điều đã thấy, ba điều biết ơn |
| 21:00 | Chỉ tịnh | Tắt đèn, đi ngủ, giữ im lặng |
"Chỉ tịnh" là cách gọi trong nhà chùa cho giờ kết thúc ngày, mọi người dừng việc, giữ im lặng để nghỉ ngơi. "Chấp tác" là làm việc chung trong chùa, như quét sân, nấu ăn, làm vườn, được coi là một phần của tu tập chứ không chỉ là lao động.
Những lúc khó nhất và cách vượt qua
Buổi sáng: tay tìm điện thoại
Ngay khi thức dậy, nhiều người theo phản xạ với tay tìm máy. Vì máy đã cất ở phòng khác, tay sẽ chỉ chạm vào khoảng không. Khoảnh khắc đó là cơ hội: nhận ra thói quen của mình mạnh đến mức nào. Không cần làm gì thêm, chỉ cần thấy rõ.
Giữa buổi sáng: bồn chồn sợ lỡ chuyện
Khoảng hai, ba tiếng sau, thường xuất hiện cảm giác lo: có ai nhắn gì không, có tin gì quan trọng không. Hãy nhớ đã có người giữ liên lạc khẩn cấp. Ngồi xuống, thở mười hơi, gọi tên cảm giác "đây là lo lỡ chuyện". Nó sẽ qua.
Đầu giờ chiều: buồn chán
Sau bữa trưa là lúc dễ chán nhất. Không có màn hình, thời gian như chậm lại. Đây là lúc nên làm một việc bằng tay có kết quả nhìn thấy: viết thư, làm vườn, sửa một món đồ. Buồn chán, theo cách nhìn của nhiều thiền sư, không phải là kẻ thù; nó chỉ là tâm chưa quen với sự yên.
Buổi tối: muốn "xem một chút"
Buổi tối quen xem phim, lướt mạng. Thay bằng trò chuyện, đọc sách, hoặc đi ngủ sớm. Ngủ sớm một hôm cũng là món quà cho cơ thể.
Làm cùng gia đình
Một ngày không màn hình sẽ dễ hơn nhiều khi cả nhà cùng làm. Trẻ nhỏ có thể tham gia phần làm việc nhà, đi bộ, đọc sách, vẽ. Người lớn tuổi có thể dẫn phần tụng kinh. Bữa ăn không màn hình là dịp hiếm hoi mọi người thật sự nói chuyện với nhau. Với trẻ nhỏ, không cần ép ngồi thiền lâu, vài phút thở cùng cha mẹ đã là đủ; quan trọng là để trẻ thấy một ngày như thế không phải hình phạt mà là một ngày vui theo kiểu khác.
Sau một ngày: nhìn lại và giữ lại điều gì
Sáng hôm sau, trước khi mở máy, ngồi xuống viết vài dòng:
- Lúc nào trong ngày mình thấy dễ chịu nhất?
- Lúc nào khó nhất, và mình đã làm gì?
- Mình thật sự lỡ mất điều gì khi tắt máy? Thường câu trả lời là rất ít.
- Một thói quen nào muốn giữ lại cho những ngày thường?
Nhiều người giữ lại được một vài điều: bữa sáng không màn hình, mười phút ngồi thiền đầu ngày, sạc máy ngoài phòng ngủ. Một ngày không màn hình không nhằm bỏ điện thoại mãi mãi, mà để thấy rõ mình muốn dùng nó thế nào.
Khi muốn đi xa hơn: khoá tu thật ở chùa
Nếu thấy một ngày tại nhà có ích, có thể thử một khoá tu ngắn ngày ở chùa. Ở đó có thời khoá chung, có quý thầy hướng dẫn, có người cùng tu. Nhiều chùa tổ chức khoá tu một ngày hoặc cuối tuần định kỳ hằng tháng, khoá tu mùa hè cho người trẻ. Lịch và điều kiện tham gia nên hỏi trực tiếp văn phòng chùa hoặc xem thông báo chính thức của chùa. Người có bệnh tim mạch, xương khớp nên hỏi bác sĩ trước khi tham gia các khoá có nhiều giờ ngồi thiền hay lạy.
Góc nhìn hôm nay
Người tu ở chùa không tránh thế giới, họ chỉ sống theo một nhịp khác, chậm và rõ. Một ngày không màn hình là cách mượn nhịp ấy trong một ngày ngắn. Nó không làm thay đổi cuộc đời ngay, nhưng cho mình thấy một điều mà điện thoại hay che mất: mình vẫn ổn khi không biết mọi chuyện đang xảy ra ngoài kia.
Việc làm được ngay: lấy lịch, chọn một ngày nghỉ trong tháng này, đánh dấu "ngày không màn hình". Hôm nay báo cho người thân, và in hoặc chép lịch mẫu trên ra một tờ giấy.
Câu hỏi thường gặp
Một ngày không màn hình nên làm gì?
Có thể theo nhịp khoá tu: dậy sớm, ngồi thiền hoặc tụng kinh, đi bộ chậm, làm việc nhà bằng tay, ăn trong im lặng, đọc sách giấy, trò chuyện với người thân và ngủ sớm. Viết lịch ra giấy từ hôm trước giúp không bị trống thời gian. Không cần theo đúng từng phút.
Tắt điện thoại cả ngày lỡ có việc gấp thì sao?
Báo trước cho người thân và chỗ làm, nhờ một người giữ liên lạc khẩn cấp. Người chăm sóc người bệnh hay trẻ nhỏ có thể giữ một máy chỉ để nhận cuộc gọi, tắt các ứng dụng khác. An toàn luôn quan trọng hơn việc tắt máy tuyệt đối.
"Chỉ tịnh" trong chùa là gì?
Chỉ tịnh là giờ kết thúc ngày trong chùa, khi mọi người dừng việc, tắt đèn và giữ im lặng để nghỉ ngơi. Trong khoá tu, giờ chỉ tịnh thường vào buổi tối khá sớm. Ở nhà có thể mượn ý này bằng cách đi ngủ sớm, không dùng màn hình.
Có nên cho trẻ nhỏ tham gia ngày không màn hình?
Có, nếu làm nhẹ nhàng. Trẻ có thể làm việc nhà, đi bộ, đọc sách, vẽ cùng cha mẹ và thở vài phút thay vì ngồi thiền lâu. Quan trọng là để trẻ thấy đó là một ngày vui theo kiểu khác, không phải hình phạt.
Một ngày không màn hình có giúp ích lâu dài không?
Một ngày không thay đổi thói quen ngay, nhưng giúp thấy rõ mình dùng điện thoại thế nào. Nhiều người sau đó giữ lại được vài thói quen như bữa sáng không màn hình hay sạc máy ngoài phòng ngủ. Lặp lại mỗi tháng một lần sẽ giúp những thói quen này bền hơn.
