Đại hồng chung thường được đánh 108 tiếng vì con số 108 trong Phật giáo thường được giải thích là tượng trưng cho 108 phiền não của con người; mỗi tiếng chuông như một lời nhắc buông bớt một mối phiền. Ở nhiều chùa Việt Nam, chuông được đánh vào lúc sáng sớm trước thời công phu và lúc chiều tối, người đánh vừa đánh vừa xướng kệ chuông bằng âm Hán Việt. Số tiếng, nhịp và lời kệ có khác nhau tuỳ chùa, tuỳ truyền thống.
108 là con số gì
Con số 108 xuất hiện rất nhiều trong văn hoá Phật giáo: 108 tiếng chuông, tràng hạt 108 hạt, có nơi lạy 108 lạy. Không có một lời giải thích duy nhất được mọi truyền thống thống nhất. Các cách giải thích hay gặp:
| Cách giải thích | Phép tính | Ghi chú |
|---|---|---|
| 108 phiền não | Sáu căn (mắt, tai, mũi, lưỡi, thân, ý) gặp sáu trần thành 36, nhân với ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai | Cách giải thích phổ biến nhất trong nhà chùa |
| 108 phiền não theo cảm thọ | Sáu căn nhân với ba loại cảm thọ (dễ chịu, khó chịu, trung tính) thành 18, nhân hai (nhiễm và tịnh), nhân ba thời | Một cách đếm khác, cùng ra 108 |
| Một năm trọn vẹn | 12 tháng, 24 tiết khí, 72 hậu (mỗi hậu khoảng năm ngày) cộng lại | Cách giải thích gắn với lịch truyền thống Trung Hoa |
Các cách đếm này nên hiểu là lối diễn giải về sau, giúp người nghe nhớ ý nghĩa. Điểm chung của chúng: con số 108 tượng trưng cho toàn bộ những gì làm tâm người ta rối, hoặc cho trọn một vòng thời gian. Đánh đủ 108 tiếng là gửi lời nhắc phủ trọn những thứ ấy.
Thường được nói gọn là "108 tiếng để dứt 108 phiền não". Câu đó dễ nhớ, nhưng đừng hiểu theo kiểu nghe đủ 108 tiếng là phiền não tự tan. Tiếng chuông là lời nhắc; tan hay không là ở việc người nghe có dừng lại nhìn vào lòng mình hay không.
Giờ đánh chuông trong ngày
Ở phần lớn chùa Bắc tông Việt Nam, đại hồng chung có hai thời chính:
- Chuông sáng: lúc trời còn tối, trước hoặc ngay đầu thời công phu khuya. Nhiều chùa đánh vào khoảng bốn giờ sáng, có nơi sớm hoặc muộn hơn.
- Chuông chiều: khoảng lúc chạng vạng, quanh thời công phu chiều hoặc thời tịnh độ buổi tối.
Ngoài hai thời thường lệ, đại hồng chung còn được đánh vào các dịp đặc biệt: đêm giao thừa, khai mạc đại lễ Phật Đản, Vu Lan, lễ tang của chư tăng, lễ đón vị cao tăng. Mỗi dịp có thể có số tiếng và lời kệ riêng.
Giờ chuông của mỗi chùa phụ thuộc vào thời khoá tu học của chùa đó, nên không có một giờ chung cho cả nước. Nếu muốn nghe chuông, cách chắc nhất là hỏi người trong chùa hoặc văn phòng chùa. Ở những chùa có tăng ni ở thường trực, giờ chuông thường rất đều, gần như ngày nào cũng đúng một giờ.
Nhịp đánh: không phải 108 tiếng đều nhau
Người nghe lần đầu sẽ thấy tiếng chuông không đều như đồng hồ. Có lúc tiếng sau nối liền tiếng trước, có lúc cách nhau rất xa. Đó là vì 108 tiếng thường được chia thành từng hồi, mỗi hồi một nhịp.
Trong truyền thống Trung Hoa có một câu truyền miệng mô tả nhịp chuông: nhanh mười tám tiếng, chậm mười tám tiếng, không nhanh không chậm mười tám tiếng, làm hai lượt cho đủ 108. Một số chùa Việt dùng cách chia tương tự, nhiều chùa khác có cách chia riêng do thầy truyền lại. Không nên cho rằng chùa nào đánh khác với nơi mình quen là "sai".
Ở nhiều chùa Việt Nam, giữa các tiếng chuông, người đánh xướng danh hiệu chư Phật, Bồ Tát hoặc một câu kệ, rồi mới thả chày. Vì vậy một thời chuông đầy đủ có thể kéo dài khá lâu, chứ không phải chỉ vài phút. Đứng nghe trọn một thời chuông sáng là một kinh nghiệm đáng có với người lần đầu ngủ lại chùa.
Kệ chuông: những câu xướng khi đánh chuông
Kệ là những câu văn vần ngắn, dễ thuộc, dùng trong nghi lễ. Kệ chuông ở các chùa Việt chủ yếu là âm Hán Việt, truyền từ đời này sang đời khác. Bài kệ khai chuông phổ biến nhất có bốn câu:
Nguyện thử chung thanh siêu pháp giới
Thiết Vi u ám tất giai văn
Văn trần thanh tịnh chứng viên thông
Nhất thiết chúng sinh thành chánh giác
Diễn ý bằng lời thường:
- Câu một: mong tiếng chuông này vượt khỏi mọi giới hạn, vang khắp các cõi. Pháp giới ở đây hiểu là toàn bộ thế giới.
- Câu hai: những nơi tối tăm nhất cũng đều nghe được. Thiết Vi là tên dãy núi sắt bao quanh thế giới trong vũ trụ quan Phật giáo cổ, vùng tối tăm phía ngoài là nơi chúng sinh khổ đau. Đây là hình ảnh biểu tượng.
- Câu ba: khi cái nghe được thanh tịnh thì đạt tới sự thông suốt trọn vẹn. Viên thông gợi tới pháp tu lắng nghe gắn với Bồ Tát Quán Thế Âm, được nhắc trong kinh Lăng Nghiêm.
- Câu bốn: mong tất cả chúng sinh đều giác ngộ.
Một bài kệ khác rất quen, thường được đọc khi nghe chuông: "Văn chung thanh, phiền não khinh, trí tuệ trưởng, bồ đề sinh, ly địa ngục, xuất hoả khanh, nguyện thành Phật, độ chúng sinh". Ý chính: nghe chuông thì phiền não nhẹ, hiểu biết lớn lên, lòng hướng thiện nảy nở, ra khỏi nơi khổ, nguyện giác ngộ để giúp người khác.
Ở nhiều chùa, thời chuông sáng còn mở đầu bằng một đoạn văn tán dài hơn, bắt đầu bằng mấy chữ "Hồng chung sơ khấu, bảo kệ cao âm", nghĩa là chuông lớn vừa đánh tiếng đầu, lời kệ quý cất cao. Toàn văn và cách xướng khác nhau theo từng vùng, từng nghi bản. Muốn học đúng, nên xin nghi bản của chính chùa mình hay đi.
108 tiếng chuông đêm giao thừa
Đánh chuông đêm giao thừa là tục lệ có ở nhiều nước Á Đông. Ở Nhật Bản, nhiều chùa đánh 108 tiếng chuông trong đêm cuối năm, tục gọi là joya no kane, ý là để lại phía sau 108 phiền não của năm cũ. Ở Việt Nam, nhiều chùa cũng đánh chuông, có nơi đánh kèm trống, vào thời khắc chuyển năm, rồi tụng kinh, lễ Phật đầu năm.
Không phải chùa Việt nào cũng đánh đúng 108 tiếng vào giao thừa. Có chùa đánh theo hồi, có chùa tổ chức để Phật tử lần lượt thỉnh chuông. Khi đến chùa đêm giao thừa, nếu có hoạt động thỉnh chuông, hãy xếp hàng theo hướng dẫn, thỉnh một tiếng với lòng thành rồi nhường người sau. Chen lấn để được đánh chuông "đầu tiên" thì mất hẳn ý nghĩa của tiếng chuông.
Người đánh chuông và những điều kiêng
Trong nhiều chùa, việc đánh đại hồng chung giao cho một vị tăng hoặc một chú điệu đã được dạy kỹ. Đây không phải việc nhỏ. Người đánh phải dậy sớm hơn mọi người, đánh đều tay, xướng kệ rõ, và giữ đúng giờ bất kể mưa rét.
Một vài điều thường được nhắc trong thiền môn:
- Không đánh chuông khi đang vội vàng, nóng nảy. Tiếng chuông gấp gáp làm người nghe bất an.
- Không để chày gỗ đập vào vành miệng chuông; luôn đánh vào đúng núm, tránh làm nứt chuông.
- Không đánh chuông để đùa, hoặc đánh ngoài giờ mà không có việc. Người quanh vùng quen nghe chuông theo giờ, đánh bất thường có thể khiến họ tưởng chùa có chuyện.
Khách đến chùa nên nhớ điều cuối: dù chày treo ngay trước mặt và không ai cấm bằng biển báo, cũng đừng tự ý kéo chày đánh thử.
Góc nhìn hôm nay: dùng tiếng chuông để lắng lòng
Ít ai có dịp ở chùa lúc bốn giờ sáng, nhưng ai cũng có thể mượn ý tưởng của thời chuông sáng chiều để giữ nhịp cho ngày của mình. Một vài cách đơn giản:
- Nghe một thời chuông trọn vẹn. Đến một ngôi chùa gần nhà vào giờ chuông chiều, đứng ở sân, không chụp ảnh, nghe từ tiếng đầu đến tiếng cuối. Đếm được bao nhiêu tiếng cũng được, quên đếm cũng không sao.
- Học thuộc bốn câu kệ. Bốn câu "Nguyện thử chung thanh…" ngắn, nhịp đều, học vài ngày là thuộc. Hiểu nghĩa từng câu rồi thì mỗi lần nghe chuông sẽ thấy khác.
- Đặt "chuông" cho riêng mình. Chọn hai thời điểm cố định trong ngày, ví dụ lúc mở máy tính và lúc rời bàn làm việc, dừng lại ba hơi thở. Đó là chuông sáng chiều phiên bản người bận rộn.
Ai muốn hiểu sâu hơn về nghi lễ chuông có thể tìm đọc các sách nghi lễ Phật giáo Việt Nam, hoặc hỏi trực tiếp vị tăng phụ trách nghi lễ ở chùa mình hay đến. Mỗi chùa giữ một lối riêng, nghe vài nơi sẽ thấy cái hay của từng nơi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chùa đánh chuông 108 tiếng?
Con số 108 thường được giải thích là tượng trưng cho 108 phiền não, tính từ sáu căn gặp sáu trần nhân với ba thời quá khứ, hiện tại, vị lai. Mỗi tiếng chuông như một lời nhắc buông bớt phiền não. Cũng có cách giải thích 108 là tổng của 12 tháng, 24 tiết khí và 72 hậu, tượng trưng cho một năm.
Chùa đánh chuông lúc mấy giờ?
Nhiều chùa Bắc tông ở Việt Nam đánh đại hồng chung vào lúc sáng sớm, khoảng bốn giờ, và lúc chạng vạng. Giờ cụ thể tuỳ thời khoá của từng chùa. Muốn nghe chuông, hãy hỏi văn phòng chùa trước khi đến.
Kệ chuông "Nguyện thử chung thanh" nghĩa là gì?
Đây là bài kệ bốn câu âm Hán Việt thường xướng khi đánh chuông. Đại ý: mong tiếng chuông vang khắp mọi cõi, nơi tối tăm nhất cũng nghe được, người nghe được thanh tịnh thông suốt và mọi chúng sinh đều giác ngộ.
Đánh chuông giao thừa có phải đánh đủ 108 tiếng không?
Không bắt buộc. Ở Nhật Bản nhiều chùa đánh 108 tiếng vào đêm cuối năm. Ở Việt Nam mỗi chùa có cách riêng, có nơi đánh theo hồi, có nơi tổ chức cho Phật tử lần lượt thỉnh chuông.
Vì sao tiếng chuông chùa lúc nhanh lúc chậm?
Vì 108 tiếng thường được chia thành từng hồi với nhịp khác nhau, và ở nhiều chùa người đánh xướng kệ hoặc danh hiệu Phật giữa các tiếng. Cách chia nhịp mỗi chùa một khác, do thầy truyền lại.
