Lướt mạng xã hội dễ sinh lòng so sánh vì ai cũng chỉ đăng khoảnh khắc đẹp nhất, còn mình lại đem cả cuộc đời thật của mình ra đặt cạnh. Lời Phật dạy gợi ba cách nhìn giúp nhẹ lòng: thấy rằng cả cảm giác "mình hơn" lẫn "mình kém" đều là một dạng chấp vào bản ngã; tập vui với niềm vui của người khác (tuỳ hỷ); và biết đủ với những gì mình đang có. Kèm theo đó là vài việc rất cụ thể, như dừng lại gọi tên cảm xúc khi vừa thấy ghen tị, và dọn bớt những tài khoản khiến mình thấy thiếu thốn.
Vì sao mạng xã hội khiến người ta so sánh nhiều hơn
So sánh không phải chuyện mới. Người xưa cũng so ruộng nhà mình với ruộng nhà hàng xóm. Nhưng ngày xưa, người ta so với vài chục người quanh làng, và thấy cả cái hay lẫn cái dở của họ. Mạng xã hội thay đổi hai điều. Thứ nhất, số người để so lên đến hàng trăm, hàng nghìn, kể cả người không quen. Thứ hai, thứ mình thấy là phần được chọn lọc: chuyến du lịch, bữa ăn ngon, giấy khen của con, không ai đăng buổi sáng cãi nhau hay tháng lương bị trễ.
Kết quả là một phép so sánh lệch: hậu trường của mình đặt cạnh sân khấu của người khác. Ai so kiểu ấy cũng thấy mình thua.
Cái nhìn thứ nhất: "hơn", "bằng", "kém" đều là mạn
Trong giáo lý Phật giáo có một khái niệm gọi là mạn, thường dịch là kiêu mạn. Điều thú vị là kinh điển không chỉ coi "mình hơn người" là mạn. Kinh nói đến ba dạng: nghĩ mình hơn người, nghĩ mình bằng người, và nghĩ mình kém người. Cả ba đều xuất phát từ việc đặt bản ngã lên bàn cân.
Hiểu điều này giúp nhìn lại nỗi buồn khi lướt mạng. Thấy bạn cũ mua nhà mới, lòng chùng xuống "mình kém quá". Theo cách nhìn trên, cảm giác tự ti ấy không phải khiêm tốn, mà là cùng một gốc với kiêu ngạo: vẫn là đo đếm bản ngã. Khi thấy được điều đó, có thể nhẹ nhàng bỏ bàn cân xuống, thay vì cố gắng thắng trong cuộc so đo.
Ở đây không có ý nói đừng bao giờ học hỏi người khác. Thấy người khác làm tốt rồi học theo là việc lành. Điều đáng để ý là cảm giác phải xếp hạng mình với người, rồi buồn vui theo thứ hạng ấy.
Cái nhìn thứ hai: tuỳ hỷ, vui với niềm vui của người
Trong bốn tâm rộng lớn mà Phật giáo khuyến khích nuôi dưỡng, thường gọi là Tứ vô lượng tâm, gồm từ, bi, hỷ, xả, thì hỷ là niềm vui trước hạnh phúc, thành công của người khác. Người Việt quen gọi là tuỳ hỷ. Đây chính là thuốc đối trị với ghen tị.
Tuỳ hỷ nghe đơn giản nhưng khó làm. Vui với thành công của người lạ thì dễ, vui với thành công của người ngang tuổi, cùng nghề, cùng lớp thì khó hơn nhiều. Cách tập là bắt đầu từ nhỏ:
- Khi thấy một tin vui của ai đó và lòng hơi gợn, dừng lại.
- Thở một hơi, thầm nói: "Mong niềm vui này của bạn được lâu bền".
- Nếu thấy chưa thật lòng, không sao. Nói thầm vậy là đủ, tâm sẽ quen dần.
- Nếu thấy phù hợp, để lại một lời chúc ngắn, thật lòng, không cần dài.
Làm vậy nhiều lần, ghen tị không biến mất ngay, nhưng sẽ yếu đi. Và một điều ít người để ý: người biết tuỳ hỷ thường vui hơn, vì niềm vui của bao người khác cũng thành niềm vui của mình.
Cái nhìn thứ ba: biết đủ
Thiểu dục tri túc, ít muốn và biết đủ, là lời dạy hay được nhắc trong nhà chùa. Đại ý một lời dạy trong kinh Di Giáo: người biết đủ thì dù nghèo vẫn thấy giàu, người không biết đủ thì dù giàu vẫn thấy nghèo. Đây là diễn ý, không phải trích nguyên văn.
Biết đủ không có nghĩa là không cố gắng, không mong muốn gì. Nó có nghĩa là thấy được những gì mình đang có, thay vì chỉ thấy cái thiếu. Mạng xã hội thường làm ngược lại: mỗi bài đăng là một lời nhắc về thứ mình chưa có. Tập biết đủ là tập nhìn sang phía bên kia.
Một bài tập đơn giản: mỗi tối trước khi ngủ, nhớ lại ba điều trong ngày mình thấy biết ơn. Không cần lớn lao: bữa cơm ngon, cuộc gọi của mẹ, chiếc xe không hỏng giữa đường. Ghi ra giấy càng tốt. Sau vài tuần, nhiều người thấy mình bớt đói khát những gì thấy trên mạng.
Vô thường của một bức ảnh
Lời Phật dạy về vô thường, mọi thứ luôn thay đổi, cũng giúp ích ở đây. Một bức ảnh trên mạng là một khoảnh khắc bị đóng băng. Người trong ảnh trước và sau khoảnh khắc ấy vẫn có lo lắng, mệt mỏi, buồn phiền như ai. Bữa tiệc kết thúc, chuyến đi qua đi, ngôi nhà mới rồi cũng cũ. Nhìn bức ảnh mà thấy được dòng chảy phía sau nó, ta bớt tin rằng người kia đang sống một cuộc đời hoàn hảo liên tục.
Áp vô thường vào chính mình cũng vậy. Hôm nay mình chưa bằng ai đó, nhưng hoàn cảnh nào cũng đổi thay. Điều mình làm được là chăm lo cho những nhân lành hôm nay, phần kết quả để thời gian lo.
Việc cụ thể khi lướt mạng
| Khi thấy | Phản ứng quen | Thử làm |
|---|---|---|
| Tin vui của bạn bè | Ghen tị, tự trách | Thở một hơi, thầm chúc lành, gọi tên cảm xúc "đang ghen tị" |
| Ảnh du lịch, nhà cửa, đồ đạc | Thấy mình thiếu | Nhớ một điều mình đang có và biết ơn |
| Bài khoe thành tích con cái | Áp lực, đem con mình ra so | Nhớ rằng mỗi đứa trẻ có nhịp riêng, không mang con ra so |
| Bài khoe thành tích công việc | Lo mình tụt lại | Hỏi: điều này có phải là điều mình thật sự muốn không |
| Lướt mãi không dừng | Mệt mà không bỏ máy xuống được | Đặt máy xuống, đứng dậy, đi vài bước, uống một ngụm nước |
Gọi tên cảm xúc
Một kỹ thuật quen thuộc trong thực hành chánh niệm là gọi tên cảm xúc khi nó khởi lên: "đây là ghen tị", "đây là tự ti", "đây là thèm muốn". Gọi tên giúp tạo một khoảng cách nhỏ giữa mình và cảm xúc. Mình không còn là cơn ghen tị, mình đang nhìn thấy cơn ghen tị. Khoảng cách ấy đủ để không trả lời một bình luận cay cú, không mua một món đồ vì ham, không tự trách mình cả buổi tối.
Dọn danh sách theo dõi
Mỗi tháng một lần, lướt qua danh sách đang theo dõi. Tài khoản nào khiến mình thường thấy thiếu thốn, tự ti, bực bội thì tạm ẩn hoặc bỏ theo dõi. Đây không phải trốn tránh, mà là giống như chọn bạn mà chơi. Giữ lại những tài khoản giúp mình học, thấy bình an, gần gũi với người thân thật.
Khi so sánh trở thành gánh nặng
Đôi khi cảm giác tự ti, buồn bã do so sánh kéo dài, đi kèm mất ngủ, chán ăn, không muốn làm gì. Lúc đó không chỉ là chuyện tâm tính mà có thể là dấu hiệu sức khoẻ tinh thần cần được chăm sóc. Hãy nói chuyện với người thân, và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Lời Phật dạy và thực hành chánh niệm có thể đi cùng, nhưng không thay được sự giúp đỡ chuyên môn.
Góc nhìn hôm nay
Mạng xã hội là nơi gặp gỡ, học hỏi, giữ liên lạc. Lòng so sánh không đến từ mạng xã hội, nó đã có trong con người từ trước, mạng chỉ phóng to nó lên. Vì vậy cách chữa không nằm ở việc bỏ mạng, mà ở việc biết cái tâm của mình đang làm gì khi lướt. Mạn, tuỳ hỷ, tri túc, vô thường, những chữ Hán Việt có vẻ xa xôi ấy hoá ra rất gần với chuyện mỗi tối cầm điện thoại.
Việc làm được ngay: lần tới mở mạng xã hội và thấy lòng gợn lên vì tin vui của ai đó, hãy dừng lại, thở một hơi, thầm nói "mong bạn vui lâu". Chỉ một lần thôi, rồi để ý xem lòng mình thế nào sau đó.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo nói gì về lòng so sánh?
Phật giáo gọi việc đặt bản ngã lên bàn cân là mạn, gồm ba dạng: nghĩ mình hơn, bằng hoặc kém người. Cả ba đều xuất phát từ chấp vào bản ngã. Thấy được điều đó giúp bớt buồn vui theo thứ hạng so với người khác.
Tuỳ hỷ là gì?
Tuỳ hỷ là vui với niềm vui, thành công của người khác, tương ứng với tâm hỷ trong Tứ vô lượng tâm (từ, bi, hỷ, xả). Đây được xem là cách đối trị lòng ghen tị. Có thể tập bằng cách thầm chúc lành mỗi khi thấy tin vui của ai đó.
Thiểu dục tri túc nghĩa là gì?
Thiểu dục tri túc nghĩa là ít ham muốn và biết đủ. Biết đủ không phải là không cố gắng, mà là thấy được những gì mình đang có thay vì chỉ thấy cái thiếu. Một bài tập dễ là mỗi tối nhớ lại ba điều mình biết ơn trong ngày.
Làm sao bớt ghen tị khi lướt mạng xã hội?
Khi thấy lòng gợn lên, dừng lại, thở một hơi và gọi tên cảm xúc là "ghen tị". Sau đó thầm chúc người kia được vui lâu bền. Định kỳ dọn danh sách theo dõi, ẩn bớt những tài khoản khiến mình thường thấy thiếu thốn.
So sánh trên mạng khiến buồn bã kéo dài thì làm gì?
Nếu buồn bã, tự ti kéo dài kèm mất ngủ, chán ăn, nên nói chuyện với người thân và gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Đó có thể là dấu hiệu sức khoẻ tinh thần cần được chăm sóc. Thực hành chánh niệm có thể đi cùng nhưng không thay được điều trị.
