Chuông chùa: đại hồng chung, chuông gia trì và ý nghĩa tiếng chuông

Chuông chùa Việt Nam có hai loại chính: đại hồng chung là quả chuông đồng lớn treo trên gác chuông, đánh bằng chày gỗ vào sáng sớm và chiều tối để cả vùng cùng nghe; chuông gia trì là chiếc chuông hình bát đặt trên gối trong chính điện, thỉnh bằng dùi nhỏ để mở đầu, ngắt đoạn và kết thúc một thời tụng kinh. Hai loại khác nhau về kích thước, chỗ đặt và lúc dùng, nhưng cùng một việc: kéo người nghe trở về với giây phút đang có.

Chuông trong chùa không chỉ có một loại

Người mới đi chùa thường gọi chung mọi thứ phát ra tiếng "boong" là chuông. Thật ra trong một ngôi chùa Bắc tông ở Việt Nam có thể gặp ít nhất bốn loại, mỗi loại có việc riêng.

Tên gọi có thể khác nhau giữa các vùng. Chỉ cần phân biệt được quả chuông lớn ngoài gác và chiếc chuông nhỏ trong điện là đã hiểu phần lớn những gì diễn ra trong một ngày ở chùa.

Đại hồng chung: quả chuông của cả vùng

"Đại hồng chung" là ba chữ Hán: đại là lớn, hồng cũng mang nghĩa lớn, vang, chung là chuông. Gọi như vậy là để nhấn mạnh tiếng chuông này không dành riêng cho ai trong chùa mà cho cả làng, cả xóm quanh đó.

Hình dáng và các bộ phận

Một quả đại hồng chung truyền thống ở Việt Nam thường có mấy phần dễ nhận ra:

• Quai chuông: thường đúc hình một hoặc hai con thú dạng rồng quay lưng vào nhau, dân gian gọi là bồ lao. Đây là chỗ móc chuông lên xà.
• Thân chuông: thường chia thành các ô bằng những đường gờ dọc và ngang. Một số ô để trống, một số ô khắc bài minh ghi năm đúc, người cúng dường, lý do đúc chuông.
• Núm đánh chuông: thường là hai núm tròn hình hoa sen nằm đối nhau ở phần dưới thân. Chày gỗ chạm đúng vào núm này để tiếng chuông tròn mà không làm sứt vành.
• Miệng chuông: phần loe ở đáy, nơi tiếng ngân thoát ra.

Chày đánh chuông là một khúc gỗ dài treo ngang bằng dây, người đánh kéo chày lùi rồi thả cho nó đập vào núm. Có một lời kể dân gian khá phổ biến: con bồ lao trên quai chuông sợ cá kình, nên chày được đẽo theo hình cá kình để bồ lao giật mình mà kêu to hơn. Đó là truyện kể đi kèm biểu tượng, không phải lời giải thích về âm học.

Vài quả chuông có tên trong sử

Việt Nam còn giữ hoặc còn chép lại nhiều quả chuông cổ, giúp hình dung chuông chùa đã gắn với đời sống người Việt từ rất sớm.

• Chuông Thanh Mai: phát hiện ở vùng Thanh Oai (nay thuộc Hà Nội), có minh văn ghi niên đại năm 798, thường được giới thiệu là quả chuông có niên đại sớm nhất từng tìm thấy ở Việt Nam. Bài minh khắc trên chuông ghi tên rất nhiều người góp công, cho thấy việc đúc chuông là việc chung của cả cộng đồng.
• Chuông Quy Điền: theo sử cũ, đúc thời Lý Nhân Tông cho chùa Diên Hựu (tức khu chùa Một Cột). Chuông quá lớn, đánh không kêu như ý, bị đưa ra để ở cánh đồng, lâu ngày rùa đến ở nên gọi là Quy Điền, "ruộng rùa". Chuông này được xếp vào "An Nam tứ đại khí", bốn công trình đồ đồng lớn của nước ta thời xưa, nay không còn.
• Chuông chùa Thiên Mụ ở Huế: đúc năm 1710 thời chúa Nguyễn Phúc Chu, đến nay vẫn treo trong lầu chuông của chùa. Câu ca dao "Gió đưa cành trúc la đà / Tiếng chuông Thiên Mụ canh gà Thọ Xương" là một dị bản quen thuộc; ở Hà Nội có dị bản "Tiếng chuông Trấn Vũ canh gà Thọ Xương".

Muốn xem tận mắt chuông cổ, có thể đến Bảo tàng Lịch sử Quốc gia ở Hà Nội, hoặc lên lầu chuông những chùa cổ khi được phép. Đọc bài minh trên chuông (thường bằng chữ Hán) là một cách học lịch sử rất cụ thể: biết năm đúc, ai đứng ra, làng nào góp.

Chuông gia trì: chiếc chuông trong mỗi thời kinh

Gia trì là chữ Hán, nghĩa gốc là "thêm sức, giữ gìn", ở đây hiểu là chiếc chuông giúp giữ cho thời kinh được nhất tâm, đều đặn. Chuông gia trì có hình cái bát úp ngửa, đúc bằng đồng, kích thước từ vừa lòng bàn tay đến vài gang tay. Chuông đặt trên một chiếc gối vải tròn để khi thỉnh tiếng ngân được trọn, không bị mặt bàn chặn lại.

Trong một thời tụng kinh, vị giữ chuông (thường gọi là duy na) dùng chuông để:

1. Báo bắt đầu thời kinh và để đại chúng đứng, chắp tay.
2. Báo lúc lạy và lúc đứng dậy sau khi lạy.
3. Ngắt đoạn khi chuyển từ phần này sang phần khác, chẳng hạn từ tán hương sang tụng kinh, từ tụng kinh sang niệm danh hiệu Phật.
4. Kết thúc thời kinh sau phần hồi hướng.

Người mới đến chùa tụng kinh chung không cần hiểu ngay mọi hiệu chuông. Cách dễ nhất là đứng hàng sau, nhìn theo người phía trước: chuông thì dừng, chuông thì lạy, chuông thì đứng lên. Sau vài thời kinh sẽ tự quen.

Ở chùa, người ta nói "thỉnh chuông" chứ ít khi nói "đánh chuông" với chuông gia trì. Chữ thỉnh nghĩa là mời. Cách nói này nhắc người giữ chuông rằng mình đang mời một âm thanh đến với mọi người, chứ không phải đập vào một vật cho kêu.

Tiếng chuông có nghĩa gì với người nghe

Trong nhà Phật, tiếng chuông được xem như một lời nhắc. Nhiều chùa dạy người nghe chuông tạm dừng việc đang làm, thở vài hơi, rồi mới tiếp tục. Ý nghĩa này có thể tóm lại bằng mấy chữ Hán Việt trong bài kệ quen thuộc khi nghe chuông: "Văn chung thanh, phiền não khinh, trí tuệ trưởng, bồ đề sinh". Diễn lại bằng lời thường: nghe tiếng chuông thì phiền não nhẹ đi, hiểu biết sáng thêm, lòng hướng thiện lớn lên.

Trong vũ trụ quan Phật giáo truyền thống, tiếng chuông còn được nói là vang tới cả những cõi tối tăm khổ sở, giúp chúng sinh ở đó được tạm yên. Đây là cách diễn đạt mang tính biểu tượng và tín ngưỡng, người nghe tuỳ mức tin. Phần ai cũng thấy được là hiệu quả rất đời thường: một âm thanh ngân dài, đều, tắt dần, đủ để người ta ngừng nói và lắng lại trong chốc lát.

Tiếng chuông không làm thay việc tu. Nó chỉ là lời nhắc đúng lúc: dừng lại, thở, nhìn lại mình đang nghĩ gì.

Cách nghe chuông được nhiều chùa khuyên:

• Nghe tiếng chuông bắt đầu thì ngừng nói, ngừng bước, đặt đồ đang cầm xuống nếu tiện.
• Thở vào, thở ra chậm theo tiếng ngân, khoảng ba hơi.
• Khi tiếng chuông tắt hẳn mới làm tiếp việc của mình.

Thử ngay lần tới khi đi chùa: lúc đại hồng chung vang lên, dù đang chụp ảnh hay trò chuyện, cứ dừng lại hết ba hơi thở. Nhiều người kể đó là lúc họ thật sự cảm thấy mình đang ở chùa.

Gác chuông và chỗ đặt chuông trong chùa

Đại hồng chung thường treo trên một gác chuông riêng, có thể là tầng trên của tam quan, có thể là một lầu nhỏ trong sân chùa. Nhiều chùa bố trí gác chuông và gác trống đối xứng nhau hai bên sân, theo cách nói "tả chung hữu cổ" (bên trái chuông, bên phải trống, tính theo hướng nhìn từ chính điện ra). Không phải chùa nào cũng theo đúng như vậy; chùa nhỏ có khi chỉ treo chuông ở một góc hiên.

Chuông gia trì luôn ở trong chính điện, đặt bên phải hoặc bên trái bàn Phật tuỳ chùa, đối xứng với mõ. Trong những khoá lễ lớn có thể có thêm chuông gia trì ở các bàn thờ phụ.

Khi đi chùa, khách thường được phép đứng ngắm gác chuông từ dưới sân. Muốn lên gác hoặc chạm vào chuông thì phải hỏi chùa trước. Nhiều nơi không cho khách tự ý đánh đại hồng chung, vì giờ chuông là giờ có quy củ, đánh lung tung làm người quanh vùng tưởng có việc.

Chất liệu, âm thanh và việc giữ gìn

Chuông chùa xưa nay chủ yếu đúc bằng đồng, có pha thêm thiếc và một số kim loại khác theo bí quyết từng lò. Tiếng chuông phụ thuộc vào hợp kim, độ dày thành chuông, hình dáng miệng và cả cách treo. Nghề đúc đồng cho đình chùa gắn với những nơi có truyền thống lâu đời như làng Ngũ Xã ở Hà Nội hay phường Đúc ở Huế; làng Phước Kiều (nay thuộc Đà Nẵng) thì nổi tiếng với chiêng, cồng. Mỗi lò giữ kinh nghiệm pha đồng và đổ khuôn riêng, nên hai quả chuông cùng cỡ vẫn có thể cho hai giọng khác nhau.

Góc nhìn hôm nay: nghe chuông ở đâu, đọc gì thêm

Nghe đại hồng chung hay nhất là đến chùa vào khoảng chạng vạng, khi chùa đánh chuông chiều. Giờ cụ thể mỗi chùa một khác, nên hỏi văn phòng chùa hoặc người trong chùa trước khi đi. Ở các đô thị lớn, nhiều chùa giữa phố vẫn đánh chuông đều đặn; đứng ở sân chùa lúc ấy là một cách lắng lòng sau giờ làm.

Nếu muốn tìm hiểu kỹ hơn:

• Xem chuông cổ trong hệ thống bảo tàng lịch sử, đọc phần chú giải minh văn.
• Đọc các bài nghiên cứu về chuông đồng Việt Nam của giới khảo cổ, mỹ thuật cổ, tìm theo từ khoá "chuông đồng cổ", "minh văn chuông".

Một việc làm được ngay hôm nay: lần tới nghe tiếng chuông, ở chùa hay trên điện thoại, đừng làm gì cả trong ba hơi thở. Chỉ nghe cho đến khi tiếng ngân tắt.