Mõ chùa: vì sao mõ có hình con cá và cách gõ mõ khi tụng kinh

Mõ chùa được tạc theo hình con cá vì người xưa cho rằng cá không bao giờ nhắm mắt, ngày đêm đều thức; hình cá nhắc người tu luôn tỉnh táo, siêng năng, không lười biếng. Trong một thời tụng kinh, mõ là nhạc cụ giữ nhịp: thường mỗi tiếng mõ ứng với một chữ, giúp cả đại chúng tụng đều, không nhanh không chậm. Người tụng tại gia cũng có thể dùng mõ nhỏ, miễn gõ đều tay và vừa tiếng.

Mõ là gì, có những loại nào

Mõ là một khối gỗ khoét rỗng bên trong, có một khe miệng, khi gõ bằng dùi sẽ cho tiếng "cốc" tròn, ấm, vang. Chữ Hán gọi là mộc ngư, nghĩa là "cá gỗ". Trong chùa Việt có thể gặp mấy dạng:

Ngoài chùa, người Việt còn có mõ làng: mõ tre hoặc mõ gỗ dùng để báo tin, gọi người đi họp việc làng. Mõ làng và mõ chùa giống nhau ở chỗ cùng là khối gỗ hoặc ống tre rỗng gõ cho vang, nhưng mục đích khác hẳn. Văn học xưa có hình ảnh "thằng mõ" đi rao việc làng, là chuyện của mõ làng, không liên quan nghi lễ Phật giáo.

Vì sao mõ lại có hình con cá

Lời giải thích phổ biến nhất được ghi trong các sách quy củ thiền môn Trung Hoa: cá ngày đêm không nhắm mắt, nên khắc gỗ thành hình cá mà gõ, để cảnh tỉnh người tu khỏi mê ngủ, lười nhác. Thực ra cá không có mí mắt nên trông lúc nào cũng như đang mở mắt; người xưa lấy đặc điểm ấy làm biểu tượng của sự tỉnh thức.

Còn có những truyện kể dân gian khác về nguồn gốc mõ cá, chẳng hạn chuyện một người học trò làm điều xấu, bị đầu thai làm cá, trên lưng mọc cây, sau được thầy cứu độ và lấy thân cây ấy làm mõ. Đây là truyện truyền khẩu với nhiều dị bản, nên đọc như một câu chuyện răn dạy chứ không phải lịch sử.

Ở Việt Nam, mõ tụng kinh thường tạc hai đầu cá chụm vào nhau, có khi ngậm một viên ngọc, thân tròn như cái bầu. Có nơi khắc thành đầu rồng, thành vảy cá chép, phản ánh tích cá chép hoá rồng quen thuộc của người Á Đông. Mõ cổ ở các chùa lớn thường là tác phẩm chạm khắc đẹp, nhưng giá trị chính của nó vẫn nằm ở tiếng gõ.

Mõ làm bằng gì, tiếng mõ tốt ra sao

Mõ truyền thống ở Việt Nam hay được làm từ gỗ mít, vì gỗ mít bền, ít nứt, cho tiếng ấm và ngọt. Một số nơi dùng các loại gỗ khác có thớ mịn, ít co ngót. Người làm mõ khoét ruột qua khe miệng, đẽo thành mỏng vừa phải, rồi gõ thử nhiều lần để chỉnh tiếng.

Một chiếc mõ tốt có tiếng:

• Tròn, không rè, không "bộp" như gõ vào gỗ đặc.
• Vang vừa đủ, tắt nhanh hơn chuông, để tiếng sau không chồng lên tiếng trước.
• Đều nhau khi gõ cùng một chỗ, cùng một lực.

Mõ cỡ lớn trong chính điện có tiếng trầm, đủ cho cả trăm người tụng nghe được. Mõ cỡ nhỏ tại gia tiếng cao hơn, nhẹ hơn. Khi chọn mõ cho nhà mình, nên chọn cỡ nhỏ: tụng một mình hoặc vài người trong phòng thì tiếng mõ nhỏ là đủ, mõ lớn dễ làm phiền hàng xóm và át cả tiếng tụng.

Dùi mõ thường là một que gỗ có đầu tròn bọc vải hoặc bọc da mềm. Đầu dùi bọc giúp tiếng mõ ấm hơn và giữ cho mặt mõ không bị sứt.

Cách gõ mõ khi tụng kinh

Tư thế và chỗ gõ

Mõ đặt trên gối hoặc đệm, miệng mõ (khe hở) quay ra phía trước hoặc hơi chếch theo thói quen từng chùa. Người gõ cầm dùi nhẹ, cổ tay thả lỏng, để dùi nảy lên tự nhiên sau mỗi lần chạm. Chỗ gõ thường là phần trên, gần mép khe miệng, nơi thành gỗ mỏng nhất và tiếng vang nhất. Gõ thử vài chỗ để tìm đúng điểm cho tiếng tròn nhất trên chiếc mõ của mình.

Nhịp mõ

Nguyên tắc cơ bản: tiếng mõ đi theo chữ. Với các bài kinh tụng đều như kinh A Di Đà, kinh Phổ Môn, thường mỗi chữ một tiếng mõ. Khi trì chú, chẳng hạn Chú Đại Bi, nhịp thường nhanh hơn. Khi niệm danh hiệu Phật kéo dài, nhịp có thể chậm lại. Người giữ mõ phải để ý tốc độ chung của đại chúng, giữ cho mọi người tụng cùng một nhịp, không để người nhanh kéo người chậm.

Dạo mõ, dứt mõ

Nhiều chùa có lối "dạo mõ" trước khi vào kinh: gõ vài tiếng thưa, rồi dồn dần, nhanh dần, sau đó dứt bằng một hai tiếng rõ để đại chúng bắt vào câu đầu. Khi sắp hết đoạn, mõ chậm lại để mọi người biết mà kết. Chuông gia trì thường thỉnh một tiếng để đánh dấu chỗ chuyển đoạn, mõ và chuông phối hợp với nhau.

Cách dạo và dứt mõ khác nhau giữa các vùng và các chùa. Muốn học, cách tốt nhất là tụng chung ở chùa vài lần, nghe kỹ người giữ mõ, hoặc xin vị phụ trách nghi lễ chỉ cho. Đừng ngại hỏi; giữ mõ là việc được truyền tay từ người này sang người khác chứ không có sách nào ghi đủ.

Những lỗi người mới hay mắc

• Gõ quá mạnh. Tiếng mõ át tiếng tụng, nghe gắt. Mõ chỉ nên vừa đủ để giữ nhịp, tiếng tụng mới là chính.
• Nhịp không đều. Lúc nhanh lúc chậm theo cảm xúc. Nếu chưa quen, hãy tụng thầm một đoạn, gõ thử cho đều trước khi tụng thành tiếng.
• Vừa gõ vừa nhìn điện thoại. Mõ là để giữ tâm lại với bài kinh, mắt dán vào màn hình thì nhịp mõ là nhịp máy móc.
• Đặt mõ trực tiếp lên mặt bàn kính hoặc đá. Tiếng đanh, dễ làm nứt mõ. Luôn có gối hoặc đệm vải kê dưới.
• Gõ mõ khi người nhà đang ngủ. Tụng tại gia sáng sớm hoặc tối muộn thì gõ thật nhẹ, hoặc tụng không mõ.

Giữ gìn mõ

Mõ là đồ gỗ nên sợ ẩm và sợ khô quá. Vài điều đơn giản giúp mõ dùng được lâu:

• Đặt mõ nơi khô ráo, không sát cửa sổ mưa hắt, không để dưới nắng gắt hoặc cạnh máy sưởi.
• Lau bụi bằng khăn khô mềm. Không rửa nước, không xịt hoá chất.
• Nếu mõ có dấu hiệu nứt, ngưng gõ mạnh, đem cho thợ mộc xem, vì vết nứt sẽ lan và làm tiếng rè.
• Dùi mõ bị bong lớp bọc thì bọc lại bằng vải mềm để không làm sứt mặt mõ.

Góc nhìn hôm nay: tập gõ mõ như tập giữ nhịp cho tâm

Gõ mõ trông đơn giản, nhưng giữ được một nhịp đều trong mười lăm phút là việc đòi hỏi sự tập trung thật. Nhiều người kể rằng chính lúc tập gõ mõ đều, họ mới nhận ra tâm mình hay chạy đi đâu: nghĩ chuyện khác một chút là nhịp lệch ngay.

Một bài tập làm được ngay tối nay, dù chưa có mõ:

1. Ngồi thẳng, đặt một cuốn sách dày trước mặt làm "mõ", dùng một chiếc đũa làm dùi.
2. Niệm thầm một câu ngắn quen thuộc, chẳng hạn "Nam mô A Di Đà Phật", mỗi chữ gõ nhẹ một tiếng.
3. Giữ nhịp đều trong ba phút. Mỗi lần thấy nhịp lệch, không trách mình, chỉ nhẹ nhàng quay về nhịp cũ.

Làm vài ngày như vậy, khi tụng chung ở chùa sẽ dễ theo mõ hơn hẳn. Khi đã có ý định mua mõ, nên mua ở các cửa hàng pháp khí gần chùa, gõ thử tận tay để chọn tiếng vừa ý, và hỏi thêm người bán cách giữ gìn.