Giữa thành phố vẫn có ba loại chỗ để lòng lắng lại: ngôi chùa giữa phố vào giờ vắng, một góc công viên lúc sáng sớm, và một góc nhỏ trong chính nhà mình. Không cần đi xa lên núi; chỉ cần chọn đúng giờ, đúng chỗ, và mang theo một việc cụ thể để làm ở đó, như ngồi thở mười phút hay đi chậm một vòng. Bài này gợi cách tìm và dùng từng loại chỗ ấy.
Chùa giữa phố: chỗ yên tĩnh có sẵn mà ít người để ý
Các thành phố lớn ở Việt Nam đều có chùa nằm ngay giữa khu dân cư đông đúc. Ở Hà Nội có chùa Quán Sứ trên phố cùng tên, chùa Trấn Quốc bên Hồ Tây. Ở Huế có chùa Từ Đàm. Ở Thành phố Hồ Chí Minh có chùa Vĩnh Nghiêm, chùa Xá Lợi, và chùa Giác Lâm, một trong những ngôi chùa cổ của vùng đất này. Ngoài các chùa nổi tiếng, mỗi phường thường có vài ngôi chùa nhỏ nằm trong hẻm, ít khách, sân có cây.
Vào ngày rằm, mùng Một, ngày lễ, những chùa này đông người. Nhưng ngày thường, nhất là sáng sớm hoặc giữa buổi chiều, sân chùa thường vắng. Chỉ cần bước qua cổng, tiếng xe cộ đã nhỏ đi, có mùi hương, có bóng cây. Với người làm việc gần đó, một ngôi chùa như vậy là chỗ nghỉ trưa quý hơn nhiều quán cà phê.
Đến chùa giữa phố vào ngày thường nên làm gì
- Chọn giờ vắng. Tránh giờ có khoá lễ nếu chỉ muốn ngồi yên; hoặc ngược lại, đến đúng giờ tụng kinh chiều để ngồi nghe ở phía sau, nếu chùa cho phép.
- Vào chánh điện lễ Phật trước. Đứng chắp tay, vái hoặc lạy ba lạy, không cần mang lễ.
- Ra hiên hoặc sân, tìm một chỗ ngồi không chắn lối đi. Ngồi ngay ngắn, thở mười phút.
- Giữ im lặng, tắt chuông điện thoại. Không nằm ngủ, không ăn uống trong chánh điện.
- Không đi vào khu vực riêng như tăng phòng, nhà bếp, trừ khi được mời.
- Muốn ngồi lâu, muốn quay lại thường xuyên thì có thể hỏi thăm quý thầy hoặc người trông chùa, xem giờ nào phù hợp.
Công viên lúc sáng sớm: thiền hành giữa cây xanh
Công viên thành phố trước 6 giờ sáng là một thế giới khác. Người tập thể dục, người đi bộ, tiếng chim, sương còn trên cỏ. Không khí chưa nóng, xe cộ chưa đông. Đây là lúc rất hợp để tập thiền hành, tức đi bộ có ý thức.
Cách làm đơn giản:
- Chọn một lối đi ít người, dài vài chục bước.
- Đi chậm hơn bình thường một chút. Mỗi bước, biết bàn chân nhấc lên, đưa tới, đặt xuống.
- Phối hợp hơi thở với bước chân: thở vào hai bước, thở ra hai bước, hoặc nhịp nào thấy tự nhiên.
- Khi tâm chạy đi đâu đó, nhận ra, rồi đưa sự chú ý về lòng bàn chân.
- Đến cuối lối, dừng lại, nhìn một cái cây, nghe một tiếng chim, rồi quay lại đi tiếp.
Ở công viên nên đi chậm vừa phải, không chắn đường người chạy bộ, và giữ đồ đạc cẩn thận. Thiền hành ở nơi công cộng không cần ai biết mình đang tập, chỉ cần mình biết.
Những chỗ yên khác trong thành phố
| Chỗ | Giờ hợp | Việc nên làm | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chùa nhỏ trong hẻm | Sáng sớm, đầu giờ chiều | Lễ Phật, ngồi thở ở hiên | Giữ im lặng, không chắn lối |
| Công viên | Trước 6 giờ sáng, chiều muộn | Thiền hành, ngồi ghế đá thở | Giữ đồ, tránh lối chạy bộ |
| Bờ hồ, bờ sông | Sáng sớm, hoàng hôn | Ngồi nhìn mặt nước, thở theo nhịp sóng | Không ngồi sát mép nước, nhất là khi trời tối |
| Thư viện | Giờ mở cửa, ngày thường | Đọc chậm một cuốn sách, ngồi yên | Theo nội quy thư viện |
| Ban công, sân thượng nhà mình | Bất cứ lúc nào vắng tiếng ồn | Ngồi thở, tưới cây chậm rãi | An toàn lan can, nhất là có trẻ nhỏ |
Góc yên trong nhà: không cần phòng riêng
Nhiều người sống trong căn hộ nhỏ, nhà phố chật, không có phòng thiền hay bàn thờ Phật riêng. Không sao cả. Một góc yên chỉ cần vài thứ:
- Một chỗ cố định. Góc phòng ngủ, cạnh cửa sổ, đầu giường. Ngồi cùng một chỗ mỗi ngày giúp thân quen nhanh, chỉ cần ngồi xuống là tâm biết đã đến giờ tĩnh lặng.
- Một tấm thảm hoặc gối ngồi. Có thể là gối ngồi thiền (bồ đoàn) hoặc một chiếc gối dày gấp đôi.
- Một vật nhắc tâm. Một bức ảnh Phật, một chậu cây nhỏ, một ngọn nến, một chén nước. Không cần nhiều. Với người thờ Phật tại gia thì góc này có thể là trước bàn thờ.
- Không có màn hình. Không đặt ti vi, máy tính ngay trước góc ngồi. Điện thoại để xa.
- Ánh sáng dịu. Buổi sáng dùng ánh sáng tự nhiên, buổi tối dùng đèn vàng nhỏ.
Khi nhà ồn
Phố có tiếng xe, hàng xóm có tiếng nói, nhà có trẻ nhỏ. Tiếng ồn không phải là kẻ thù của thiền. Một cách tập quen thuộc là coi âm thanh như đối tượng để nhận biết: nghe tiếng xe, biết là tiếng xe, không bình phẩm, không bực bội, để nó đến rồi đi. Tập vậy một thời gian, tiếng ồn bớt làm mình khó chịu. Nếu ồn quá, có thể chọn giờ yên hơn, ví dụ sáng sớm trước khi cả nhà thức, hoặc dùng nút bịt tai mềm.
Một buổi trưa tĩnh lặng cho người làm văn phòng
Với người làm việc giữa phố, giờ nghỉ trưa thường chỉ có một tiếng. Có thể chia như sau:
- Ăn trưa không màn hình, 20 phút. Nhai chậm, biết mình đang ăn gì.
- Đi bộ chậm, 15 phút. Đến một ngôi chùa nhỏ, một công viên, hoặc chỉ đi quanh toà nhà.
- Ngồi thở, 10 phút. Ở hiên chùa, ghế đá công viên, hoặc ngay tại bàn làm việc với mắt khép hờ.
- Thời gian còn lại nghỉ bình thường, có thể chợp mắt.
Không cần làm mỗi ngày. Hai, ba lần một tuần đã đủ thấy buổi chiều làm việc dễ chịu hơn.
Thành phố cũng là chỗ tu
Có người nghĩ phải lên núi, vào rừng mới tu được. Lịch sử Phật giáo Việt Nam lại cho thấy nhiều ngôi chùa quan trọng nằm ngay giữa trung tâm dân cư. Chùa Dâu, thường được gọi là trung tâm Phật giáo sớm nhất của Việt Nam, nằm ở vùng Luy Lâu (nay thuộc Bắc Ninh), nơi từng là trị sở và trung tâm buôn bán thời Bắc thuộc, chứ không phải giữa rừng sâu. Các vua Lý dựng chùa trong kinh thành Thăng Long. Đạo Phật Việt từ rất sớm đã gắn với đời sống của người đi chợ, người làm ruộng, người buôn bán.
Tinh thần "Phật pháp tại thế gian", tức lời Phật dạy không tách khỏi đời thường, cũng được các thiền sư Việt nhắc nhiều, nổi bật là truyền thống Trúc Lâm với hình ảnh cư trần lạc đạo: sống giữa cõi đời mà vẫn vui với đạo. Thành phố ồn ào không phải là chỗ không tu được, chỉ là chỗ cần học cách tìm ra khoảng lặng.
Góc nhìn hôm nay
Đô thị Việt Nam ngày càng đông, ít cây, nhiều tiếng ồn. Những ngôi chùa trong phố, những công viên, bờ hồ vì vậy càng quý. Giữ chúng yên tĩnh, sạch sẽ cũng là việc của mỗi người dùng chúng: không xả rác, không nói to, không bật nhạc ở nơi người khác đang tìm sự yên lặng.
Việc làm được ngay: mở bản đồ, tìm ngôi chùa hoặc công viên gần nhà nhất mà mình chưa từng vào. Chọn một buổi sáng trong tuần này, đến đó trước giờ đi làm, ngồi mười phút. Nếu thấy hợp, đó có thể thành chỗ yên của riêng mình giữa thành phố.
Câu hỏi thường gặp
Vào chùa ngồi nghỉ, ngồi thiền ngày thường có được không?
Phần lớn chùa mở cửa cho Phật tử và khách vào lễ Phật, ngồi yên ở hiên hoặc sân trong giờ mở cửa. Nên giữ im lặng, không nằm ngủ, không ăn uống trong chánh điện và không vào khu vực riêng. Nếu muốn đến thường xuyên, hỏi quý thầy hoặc người trông chùa giờ nào phù hợp.
Thiền giữa nơi ồn ào có được không?
Được. Một cách tập là coi âm thanh như đối tượng để nhận biết: nghe, biết đó là tiếng gì, rồi để nó qua mà không bực bội. Nếu ồn quá, chọn giờ yên hơn như sáng sớm, hoặc dùng nút bịt tai mềm.
Góc thiền trong nhà cần những gì?
Chỉ cần một chỗ cố định, một tấm thảm hoặc gối ngồi, ánh sáng dịu và không có màn hình trước mặt. Có thể thêm một vật nhắc tâm như chậu cây nhỏ, ngọn nến hay ảnh Phật. Không cần phòng riêng hay đồ đắt tiền.
Thiền hành ở công viên làm thế nào?
Chọn một lối đi ít người, đi chậm hơn bình thường, biết từng bước chân nhấc lên, đặt xuống. Phối hợp hơi thở với bước chân theo nhịp tự nhiên. Khi tâm chạy đi, nhẹ nhàng đưa chú ý về lòng bàn chân.
"Cư trần lạc đạo" nghĩa là gì?
Đây là tên bài phú của vua Trần Nhân Tông, nghĩa là sống giữa cõi trần mà vẫn vui với đạo. Ý chính là tu tập không đòi phải rời bỏ đời thường. Tinh thần này gắn với thiền phái Trúc Lâm Yên Tử.
