Thiền chỉ (tiếng Pali samatha) là tập cho tâm dừng lại, lắng yên trên một đối tượng duy nhất; thiền quán (vipassanā) là dùng cái tâm đã lắng ấy để nhìn rõ bản chất của thân và tâm: thay đổi, không tự chủ, không có một cái ta cố định. Chỉ giống làm lặng mặt hồ, quán giống nhìn xuyên qua mặt hồ đã lặng để thấy đáy. Hầu hết các truyền thống, Bắc tông lẫn Nam tông, đều coi hai phần này bổ trợ cho nhau chứ không đối lập.
Nghĩa của hai chữ
Chỉ (止) trong chữ Hán nghĩa là dừng. Từ Pali samatha có nghĩa là sự lắng dịu, an tĩnh. Thiền chỉ là làm cho dòng suy nghĩ chạy tán loạn dừng lại, tâm gom về một điểm. Trạng thái tâm gom về một điểm ấy gọi là định (Phạn: samādhi).
Quán (觀) nghĩa là nhìn kỹ, nhìn sâu. Từ Pali vipassanā thường được giải thích là "thấy rõ", "thấy một cách đặc biệt". Thiền quán là quan sát thân, cảm giác, tâm và các hiện tượng để thấy chúng đúng như chúng là. Kết quả của quán gọi là tuệ (Phạn: prajñā, Pali: paññā), tức trí tuệ thấy rõ.
Cặp "định" và "tuệ" này nằm trong ba môn học căn bản của đạo Phật là giới, định, tuệ. Giới là nếp sống lành, định là tâm vững, tuệ là thấy rõ. Ba thứ nương nhau: sống không lành thì khó ngồi yên, tâm không yên thì khó thấy rõ.
So sánh thiền chỉ và thiền quán
| Thiền chỉ (samatha) | Thiền quán (vipassanā) | |
|---|---|---|
| Mục đích gần | Tâm lắng yên, tập trung | Thấy rõ thân tâm đang vận hành thế nào |
| Đối tượng | Một đối tượng cố định: hơi thở, một hình ảnh, một câu niệm, tâm từ | Bất cứ gì đang xảy ra: cảm giác, cảm xúc, ý nghĩ, âm thanh |
| Thái độ với thứ khác khởi lên | Nhận ra rồi quay về đối tượng chính | Nhận ra và quan sát chính thứ vừa khởi lên |
| Kết quả thường được nói đến | Định, các tầng thiền (sơ thiền đến tứ thiền), cảm giác an lạc | Tuệ: thấy vô thường, khổ, vô ngã |
| Hình ảnh ví von | Làm lặng mặt hồ | Nhìn qua mặt hồ lặng để thấy đáy |
| Lỗi hay gặp | Bám vào cảm giác an lạc, ngồi yên mà không hiểu gì thêm | Tâm chưa đủ vững, "quán" thành ra suy nghĩ lan man |
Thiền chỉ trong thực hành
Thanh tịnh đạo (Visuddhimagga), bộ luận lớn của Phật giáo Nam tông do ngài Phật Âm (Buddhaghosa) soạn khoảng thế kỷ 5, liệt kê bốn mươi đề mục thiền, gồm các biến xứ (như đĩa đất, đĩa nước, màu sắc), các pháp tuỳ niệm (niệm Phật, niệm Pháp, niệm Tăng…), bốn tâm vô lượng (từ, bi, hỷ, xả), quán hơi thở và nhiều đề mục khác. Mỗi đề mục hợp với một kiểu tính tình.
Với người tại gia hôm nay, ba đề mục thiền chỉ dễ dùng nhất là:
- Hơi thở: theo dõi hơi vào ra ở cửa mũi hoặc bụng, có thể kèm đếm.
- Tâm từ: lặp lại lời chúc lành cho mình rồi cho người khác, giữ tâm trong cảm giác thiện ý.
- Câu niệm: như niệm danh hiệu Phật theo truyền thống Tịnh độ ở Việt Nam. Niệm liên tục, nhất tâm, về mặt cơ chế cũng là một cách gom tâm.
Dấu hiệu thiền chỉ đang tiến bộ không phải là thấy cảnh lạ, mà là tâm quay về đối tượng nhanh hơn, ít bị giật đi hơn, thân dịu hơn.
Thiền quán trong thực hành
Nền tảng kinh điển quan trọng nhất của thiền quán là kinh Niệm xứ, dạy bốn lĩnh vực đặt chánh niệm, gọi là Tứ niệm xứ:
- Thân: hơi thở, tư thế, động tác, các bộ phận của thân.
- Thọ (cảm thọ): dễ chịu, khó chịu, hay trung tính.
- Tâm: tâm đang có tham hay không, có giận hay không, đang tán loạn hay đang gom lại.
- Pháp: các hiện tượng tâm lý như năm triền cái, và các giáo lý như Tứ diệu đế được nhìn thấy trong kinh nghiệm thật.
Ví dụ cụ thể: đang ngồi thì chân đau. Theo cách thiền chỉ, mình nhận ra cơn đau rồi quay về hơi thở. Theo cách thiền quán, mình quay sang nhìn chính cơn đau: nó nóng hay nhói, nằm ở đâu, có thay đổi không, tâm phản ứng thế nào (bực bội, muốn đổi chân). Nhìn một lúc sẽ thấy cơn đau không phải một khối cố định mà là chuỗi cảm giác thay đổi liên tục. Đó là một lần thấy vô thường bằng kinh nghiệm chứ không phải bằng lý thuyết.
Nhiều thiền viện Nam tông dạy cách "ghi nhận": thầm gọi tên từng hiện tượng khi nó xảy ra, như "phồng, xẹp" theo bụng, "nghe" khi có tiếng động, "đau" khi chân đau, "nghĩ" khi có ý nghĩ. Cách này giúp người mới không bị cuốn vào nội dung mà nhìn thấy quá trình.
Chỉ và quán song tu
Trong Phật giáo Bắc tông, tông Thiên Thai của Trung Hoa đặc biệt nhấn mạnh việc tu chỉ và quán cùng nhau. Ngài Trí Khải (thế kỷ 6) để lại các tác phẩm về chỉ quán, trong đó có một bản ngắn dành cho người mới thường gọi là "Tiểu chỉ quán", hướng dẫn từ chuẩn bị, điều hoà ăn uống, ngủ nghỉ, thân, hơi thở, tâm, đến cách tu chỉ và quán. Hình ảnh hay được dùng là hai bánh xe, hai cánh chim: thiếu một bên thì không đi được, không bay được.
Phía Nam tông cũng vậy. Có người đi đường thiền chỉ trước, đạt mức định nhất định rồi chuyển sang quán; có người đi thẳng vào quán với mức định vừa đủ, gọi là "khoảnh khắc định". Các truyền thống khác nhau ở chỗ nhấn mạnh, không phải ở chỗ phủ nhận nhau.
Ở Việt Nam, Thiền tông thời Lý, Trần cũng chịu ảnh hưởng tinh thần này, dù cách diễn đạt khác: nói nhiều về "kiến tánh", về công án, về sống thiền giữa đời. Không cần so xem cách nào cao hơn; chọn cách mình làm được đều đặn.
Người mới nên bắt đầu từ đâu
Cách an toàn và phổ biến là bắt đầu bằng thiền chỉ với hơi thở, mỗi ngày mười phút, trong vài tuần. Khi tâm đã quen quay về, có thể thêm phần quán nhẹ nhàng:
- Cuối buổi ngồi, dành hai ba phút chỉ quan sát những gì đang có: âm thanh, cảm giác ở thân, cảm xúc, không chọn lựa.
- Trong ngày, khi có một cơn khó chịu, thử nhìn nó như một hiện tượng: nó ở đâu trong thân, nó thay đổi thế nào.
- Khi xong một việc, thầm nhận ra "việc ấy đã qua". Một cách nhỏ để thấy vô thường.
Lưu ý: thiền quán đôi khi làm nổi lên những cảm xúc, ký ức khó chịu. Phần lớn là bình thường và tự qua. Nhưng nếu thấy bất an kéo dài, hoảng sợ, mất ngủ sau khi tập, nên dừng, quay về thiền chỉ nhẹ nhàng, tìm thầy hướng dẫn có kinh nghiệm, và gặp chuyên gia tâm lý nếu cần. Người đang điều trị bệnh tâm lý nên hỏi bác sĩ trước khi tham gia khoá thiền dài ngày.
Góc nhìn hôm nay
Chữ "vipassana" hiện được dùng rộng rãi, có khi chỉ để gọi chung các khoá thiền im lặng nhiều ngày. Chữ "chánh niệm" (mindfulness) cũng phổ biến trong các chương trình hiện đại, nhiều khi đã tách khỏi bối cảnh Phật giáo. Hiểu gốc của hai chữ chỉ và quán giúp mình đọc các tài liệu ấy tỉnh táo hơn: thấy chỗ nào là kỹ thuật thư giãn, chỗ nào là con đường tu tập trọn vẹn với giới, định, tuệ.
Ai muốn học sâu có thể tìm đọc các bản dịch kinh Niệm xứ, Thanh tịnh đạo, và "Tiểu chỉ quán", hoặc tham dự khoá tu ở chùa, thiền viện có thầy hướng dẫn.
Việc làm được ngay: ở buổi ngồi tiếp theo, dùng tám phút đầu theo dõi hơi thở (chỉ), hai phút cuối buông đối tượng, chỉ ghi nhận bất cứ gì đang có mặt: "nghe", "ngứa", "nghĩ", "dễ chịu" (quán). Để ý hai phần khác nhau thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Thiền chỉ và thiền quán khác nhau thế nào?
Thiền chỉ tập cho tâm dừng lại, lắng yên trên một đối tượng như hơi thở, kết quả là định. Thiền quán dùng tâm đã lắng để quan sát thân và tâm, thấy rõ vô thường, khổ, vô ngã, kết quả là tuệ. Hai phần bổ trợ nhau.
Samatha và vipassana là gì?
Samatha và vipassanā là hai từ Pali, tương ứng với thiền chỉ và thiền quán trong tiếng Việt. Samatha nghĩa là sự lắng dịu, vipassanā nghĩa là thấy rõ.
Người mới nên tập thiền chỉ hay thiền quán trước?
Phần lớn người hướng dẫn khuyên bắt đầu bằng thiền chỉ với hơi thở để tâm quen quay về, rồi thêm dần phần quán nhẹ nhàng. Tâm chưa đủ vững mà quán ngay dễ thành suy nghĩ lan man.
Tứ niệm xứ là gì?
Tứ niệm xứ là bốn lĩnh vực đặt chánh niệm theo kinh Niệm xứ: thân, thọ (cảm giác dễ chịu, khó chịu, trung tính), tâm và pháp. Đây là nền tảng kinh điển của thiền quán.
Chỉ quán song tu nghĩa là gì?
Chỉ quán song tu là tu cả chỉ lẫn quán cùng nhau, được tông Thiên Thai đặc biệt nhấn mạnh và thường ví như hai bánh xe của một cỗ xe. Ý là định và tuệ phải đi cùng nhau.
