Thiền trà: cách uống một chén trà trọn vẹn trong chánh niệm

Thiền trà là uống một chén trà mà chỉ uống trà: biết tay mình nâng chén, biết hơi ấm, mùi hương, vị chát rồi ngọt, biết chén đặt xuống. Không cần bộ ấm đắt tiền hay nghi thức cầu kỳ; một ấm trà xanh bình thường và mười lăm phút không điện thoại là đủ. Bài này kể ngắn về mối duyên giữa trà và nhà thiền, rồi hướng dẫn từng bước một buổi thiền trà cho một người hoặc vài người.

Trà và nhà thiền: một mối duyên lâu đời

Trà gắn với các thiền viện từ rất sớm ở Trung Hoa. Lý do thực tế dễ hiểu: các vị tăng ngồi thiền nhiều giờ, cần một thức uống giữ tỉnh táo mà không làm say. Dần dần, việc pha và uống trà trong chùa trở thành một phần của sinh hoạt tu tập, có giờ giấc và phép tắc riêng.

Trong văn học Thiền tông có một công án nổi tiếng gắn với thiền sư Triệu Châu đời Đường. Theo các tập ngữ lục, ai đến hỏi đạo, dù mới đến hay đã từng đến, ngài đều đáp một câu như nhau: "Khiết trà khứ", nghĩa là "đi uống trà đi". Người đọc về sau giải thích nhiều cách; một cách phổ biến là: đạo không ở đâu xa, nó ở ngay trong việc uống chén trà cho trọn.

Sang Nhật Bản, trà theo chân các vị tăng đi học ở Trung Hoa về, và dần hình thành chadō (trà đạo) với nghi thức rất chặt chẽ. Câu "trà thiền nhất vị", nghĩa là trà và thiền cùng một vị, thường được nhắc trong giới trà Nhật Bản và Trung Hoa. Ở Việt Nam, uống trà là thói quen của mọi nhà, từ ấm trà xanh đầu ngõ đến chén trà mạn tiếp khách; nhiều chùa vẫn giữ lệ mời khách chén trà khi đến thăm.

Thiền trà vì vậy không phải một "môn" mới, mà là cách nhìn lại một việc quen thuộc bằng sự chú tâm.

Chuẩn bị: ít đồ, nhiều yên

• Trà: loại nào cũng được. Trà xanh, trà mạn, trà ô long, trà sen. Chọn loại mình quen vị để không bị phân tâm vì lạ.
• Ấm và chén: một ấm nhỏ, mỗi người một chén. Chén sứ trắng giúp thấy rõ màu nước.
• Nước: nước nóng. Trà xanh thường hợp nước không quá sôi để khỏi chát gắt; trà đen, ô long chịu được nước nóng hơn. Không cần đo nhiệt độ; để nước sôi nguội bớt một lát là được.
• Chỗ ngồi: một mặt bàn gọn, không có giấy tờ, máy tính. Ngồi sàn hay ngồi ghế đều được.
• Thời gian: mười lăm đến hai mươi phút. Điện thoại để phòng khác hoặc úp xuống, chế độ im lặng.

Từng bước một buổi thiền trà

1. Ngồi xuống và thở

Trước khi đụng vào ấm, ngồi yên ba hơi thở. Nhìn mặt bàn, ấm, chén. Biết mình đang ngồi đây, sắp pha trà.

2. Pha trà chậm

Tráng ấm chén bằng nước nóng. Cho trà vào ấm, nghe tiếng lá khô rơi xuống. Rót nước, nhìn hơi nước bốc lên. Trong lúc chờ trà ngấm, đặt hai tay lên đùi, theo dõi hơi thở. Mỗi động tác chỉ làm một việc: khi rót thì chỉ rót, khi chờ thì chỉ chờ.

3. Rót và nhìn

Rót trà ra chén. Nhìn màu nước: vàng xanh, vàng đậm hay nâu đỏ. Có hơi khói bay lên không, bay theo hướng nào.

4. Cầm chén bằng hai tay

Hai bàn tay ôm lấy chén. Cảm nhận hơi ấm lan vào lòng bàn tay. Đưa chén lên gần mũi, hít nhẹ mùi hương trước khi uống.

5. Uống một ngụm nhỏ

Ngậm trà trong miệng một chút trước khi nuốt. Vị đầu tiên thường là chát hoặc đắng nhẹ, rồi đến ngọt đọng ở cuống họng (nhiều người gọi là hậu vị). Nuốt xuống, cảm nhận hơi ấm đi xuống.

6. Đặt chén xuống

Đặt chén xuống bàn, buông tay. Thở một hơi trước khi nâng chén lần nữa. Khoảng nghỉ giữa hai ngụm cũng quan trọng như ngụm trà.

7. Kết thúc

Khi uống xong, ngồi yên thêm một lát với chén không. Rửa ấm chén cũng chậm như lúc pha. Việc dọn dẹp là phần cuối của buổi thiền, không phải phần thừa.

Thiền trà với vài người: giữ im lặng thế nào

Thiền trà có thể làm một mình hoặc cùng gia đình, bạn bè. Uống cùng người khác thì có vài cách để giữ không khí yên:

Nhiều gia đình thấy mười phút im lặng bên ấm trà buổi tối giúp mọi người nói chuyện nhẹ nhàng hơn sau đó. Trẻ con cũng có thể tham gia với chén nước ấm hoặc trà rất loãng.

Những điều nên tránh

• Biến buổi trà thành nơi khoe ấm, khoe trà. Bàn về giá ấm đất, giá trà đắt rẻ là kéo tâm ra khỏi chén trà. Ấm bình thường là đủ.
• Uống trà đặc lúc tối muộn. Trà có chất kích thích; người khó ngủ nên chọn buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, hoặc pha loãng, hoặc dùng nước ấm, trà thảo mộc không có caffeine.
• Vừa uống vừa lướt điện thoại. Đó là uống trà bình thường, không còn là thiền trà.
• Ép mình phải thấy "thiền vị". Có hôm trà chỉ là trà, đầu vẫn nghĩ chuyện công việc. Nhận ra là đủ.
• Người có bệnh dạ dày, đang mang thai, đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ về lượng trà phù hợp.

Từ chén trà ra cả ngày

Thiền trà dạy một nguyên tắc dùng được ở khắp nơi: làm một việc tại một thời điểm. Khi ăn thì ăn, khi rửa bát thì rửa bát, khi nghe con nói thì nghe. Tâm người hiện đại quen làm nhiều việc cùng lúc, nên làm trọn một việc nhỏ như uống chén trà là bài tập rất thiết thực.

Cách này cũng áp dụng cho ly cà phê buổi sáng, bát cơm trưa, ly nước lọc. Chỉ cần ngụm đầu tiên được uống trọn vẹn, mọi thứ sau đó đã khác đi một chút.

Góc nhìn hôm nay

Văn hoá trà Việt rất gần gũi: ấm trà xanh ở hiên nhà, chén trà mạn tiếp khách ngày Tết, trà sen Hồ Tây. Nhiều chùa vẫn giữ nếp mời trà khách đến thăm; ngồi uống một chén trà với nhà chùa, nghe nhiều hơn nói, là một cách đến chùa rất đẹp. Ai muốn tìm hiểu thêm có thể đọc sách về văn hoá trà Việt và trà đạo Nhật Bản, hoặc tham gia các buổi thiền trà mà một số chùa, thiền viện tổ chức trong khoá tu.

Việc làm được ngay: sáng mai, pha một chén trà (hoặc rót một ly nước ấm), ngồi xuống, cất điện thoại đi, và uống ba ngụm đầu tiên theo đúng các bước: ôm chén, ngửi, ngậm, nuốt, đặt xuống, thở. Chỉ ba ngụm.