Trúc Lâm tam tổ là ba vị tổ đầu tiên của thiền phái Trúc Lâm Yên Tử: Trần Nhân Tông (1258–1308), Pháp Loa (1284–1330) và Huyền Quang (1254–1334). Nhân Tông là người sáng lập, Pháp Loa là người xây dựng tổ chức giáo hội, còn Huyền Quang là nhà thơ thiền để lại nhiều tác phẩm nhất. Ba người ba xuất thân, một vua, một chàng trai làng và một vị quan đỗ đạt, nhưng cùng chung một con đường tu giữa đời.
Nguồn tư liệu về ba vị tổ
Phần lớn những gì biết về tam tổ đến từ hai nhóm tài liệu. Nhóm thứ nhất là Đại Việt sử ký toàn thư, ghi một số sự kiện có ngày tháng. Nhóm thứ hai là các sách nhà Phật như Tam tổ thực lục và Thánh đăng ngữ lục, được biên soạn hoặc khắc in lại muộn hơn nhiều, khoảng thế kỷ 17–18. Sách nhà Phật cho nhiều chi tiết đời tư, nhưng cũng chen nhiều chuyện kể; khi hai nhóm nguồn khớp nhau thì đáng tin hơn. Bài này dựa chủ yếu trên những điểm mà các sách lịch sử Phật giáo uy tín như Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang) đều chấp nhận.
Sơ tổ Trần Nhân Tông: người mở đường
Trần Nhân Tông làm vua từ năm 1278 đến 1293, nhường ngôi rồi xuất gia ở Yên Tử khoảng năm 1299, mất năm 1308 tại am Ngoạ Vân. Ông lập ra thiền phái Trúc Lâm với tư tưởng "Phật ở trong tâm" và tinh thần sống giữa đời mà vui với đạo. (Tư tưởng và các trung tâm của thiền phái được trình bày riêng trong bài về Trúc Lâm.)
Ở đây chỉ nhắc một việc quan trọng cho câu chuyện tam tổ: Nhân Tông là người chọn người kế tục. Ông không chọn một người trong hoàng tộc, cũng không chọn vị sư cao tuổi nhất, mà chọn một thanh niên mới ngoài hai mươi tuổi tên là Pháp Loa. Lựa chọn ấy cho thấy ông đặt việc tu học và năng lực lên trên tuổi tác, dòng dõi.
Nhị tổ Pháp Loa: người dựng nền tổ chức
Gặp thầy bên đường
Pháp Loa tên thật là Đồng Kiên Cương, sinh năm 1284 ở làng Cửu La, vùng Nam Sách (nay thuộc Hải Phòng, trước thuộc Hải Dương). Theo Tam tổ thực lục, năm 1304, khi Trần Nhân Tông đi qua vùng này, chàng trai trẻ đến xin xuất gia. Nhân Tông nhận ra tư chất và nhận làm đệ tử, đặt pháp danh Pháp Loa, nghĩa là "tiếng ốc pháp", ngụ ý tiếng giảng đạo vang xa.
Kế thừa khi mới hai mươi tư tuổi
Năm 1308, ít lâu trước khi mất, Nhân Tông trao y bát và chính thức đặt Pháp Loa làm người đứng đầu Trúc Lâm. Theo sách nhà Phật, lễ trao truyền có cả vua Trần Anh Tông dự. Pháp Loa khi ấy mới khoảng hai mươi tư tuổi.
Những việc làm lớn
Trong hơn hai mươi năm lãnh đạo, Pháp Loa biến Trúc Lâm từ một cộng đồng tu học quanh một vị thầy thành một tổ chức có quy củ. Theo các nguồn còn lại, ông:
- Tổ chức việc quản lý tăng đoàn, lập sổ ghi danh tăng sĩ, mở nhiều đàn truyền giới.
- Cho xây dựng, trùng tu nhiều chùa, tháp và tượng, với sự hỗ trợ của hoàng gia, đặc biệt là các bà trong hoàng tộc.
- Chủ trì việc khắc in kinh sách, một công việc tốn kém và bền bỉ thời bấy giờ.
- Giảng dạy tại các trung tâm như Quỳnh Lâm, Vĩnh Nghiêm, Báo Ân.
Tác phẩm của ông có Đoạn sách lục, phần lớn đã thất lạc, chỉ còn một số đoạn được trích trong sách đời sau. Pháp Loa mất năm 1330. Tháp thờ ông là tháp Viên Thông ở chùa Thanh Mai, vùng Chí Linh, nay thuộc Hải Phòng.
Nếu Nhân Tông là người thắp lửa, thì Pháp Loa là người xây lò để lửa không tắt. Không có bộ máy ông dựng, Trúc Lâm khó trở thành một giáo hội có tầm toàn quốc.
Tam tổ Huyền Quang: nhà thơ của Côn Sơn
Từ quan trường sang cửa thiền
Huyền Quang tên thật là Lý Đạo Tái, sinh năm 1254 ở làng Vạn Tải, vùng nay thuộc Bắc Ninh (trước thuộc Bắc Giang). Truyền thống kể ông đỗ đầu khoa thi, làm quan trong Viện Hàn lâm, từng tiếp sứ phương Bắc. Chi tiết đỗ trạng nguyên được nhắc nhiều, nhưng các danh sách khoa bảng chính thức không ghi rõ, nên giới nghiên cứu xem đây là điểm còn cần thận trọng.
Ông xuất gia khi đã ngoài năm mươi, theo hầu Trần Nhân Tông và học với Pháp Loa, dù lớn hơn Pháp Loa ba mươi tuổi. Chuyện một vị quan già tóc bạc tôn một thanh niên làm thầy là hình ảnh đẹp về tinh thần cầu đạo không nệ tuổi tác.
Trụ trì Côn Sơn và làm tổ thứ ba
Huyền Quang gắn bó lâu nhất với chùa Côn Sơn (chùa Hun), vùng Chí Linh. Sau khi Pháp Loa mất năm 1330, ông là người kế tục, khi đã khoảng bảy mươi sáu tuổi. Ông mất năm 1334 tại Côn Sơn. Tháp Đăng Minh ở Côn Sơn được xem là nơi đặt xá lợi của ông.
Thơ Huyền Quang
Huyền Quang là một trong những nhà thơ chữ Hán xuất sắc nhất thời Trần. Thơ ông còn lại khoảng vài chục bài, nhiều bài tả cảnh chùa, cảnh thu, hoa cúc, mang vẻ nhẹ nhàng, tinh tế, ít giọng giáo huấn. Một câu hay được nhắc là trong bài Xuân nhật tức sự (việc ngày xuân), mở đầu bằng "Nhị bát giai nhân thích tú trì", tả cô gái mười sáu tuổi ngồi thêu bên cửa sổ, nghe chim oanh hót mà ngừng kim. Đọc thơ ông dễ thấy một vị thiền sư không xa lánh cái đẹp của đời, mà nhìn nó bằng con mắt lặng.
Chuyện Điểm Bích: truyền thuyết, không phải sử
Quanh Huyền Quang có một câu chuyện dân gian nổi tiếng: vua sai cung nữ tên Điểm Bích đến thử lòng ông. Truyện được chép trong sách đời sau với nhiều dị bản, và đa số nhà nghiên cứu cho đây là chuyện hư cấu, có thể nảy sinh từ những bài thơ ông viết về cái đẹp. Nên đọc nó như một truyện kể, không nên coi là sự kiện có thật hay dùng để đánh giá ông.
Ba vị tổ, ba vai trò
| Trần Nhân Tông | Pháp Loa | Huyền Quang | |
|---|---|---|---|
| Năm sinh – mất | 1258–1308 | 1284–1330 | 1254–1334 |
| Xuất thân | Vua nhà Trần | Thanh niên làng Cửu La | Quan văn, người làng Vạn Tải |
| Tuổi khi xuất gia (khoảng) | Ngoài bốn mươi | Khoảng hai mươi | Ngoài năm mươi |
| Vai trò chính | Sáng lập, định hướng tư tưởng | Xây dựng tổ chức, khắc kinh, đào tạo tăng | Thơ văn, giữ đạo ở Côn Sơn |
| Tác phẩm tiêu biểu | Cư trần lạc đạo phú | Đoạn sách lục (phần lớn thất lạc) | Thơ chữ Hán, nhiều bài tả cảnh |
| Nơi đặt tháp | Tháp Huệ Quang, Yên Tử | Tháp Viên Thông, chùa Thanh Mai | Tháp Đăng Minh, Côn Sơn |
Một điều thú vị: người trẻ nhất lại mất trước, người già nhất là người cuối cùng giữ ngọn đèn. Sau Huyền Quang, Trúc Lâm không còn vị tổ nào có tầm ảnh hưởng tương đương, cho tới khi được khôi phục ở thế kỷ 17.
Theo dấu tam tổ: một lộ trình hai ngày
Ba ngôi tháp của tam tổ nằm ở ba nơi không quá xa nhau, có thể đi trong hai ngày từ Hà Nội:
- Ngày 1, Côn Sơn và Thanh Mai (Hải Phòng, vùng Chí Linh): sáng lên chùa Côn Sơn thăm tháp Đăng Minh của Huyền Quang, đi tiếp lên núi nếu sức khoẻ cho phép. Chiều sang chùa Thanh Mai, nơi có tháp Viên Thông của Pháp Loa. Côn Sơn cũng gắn với Nguyễn Trãi, có thể ghé đền thờ ông.
- Ngày 2, Yên Tử (Quảng Ninh): lên chùa Hoa Yên và vườn tháp Huệ Quang của Trần Nhân Tông. Nếu còn thời gian, ghé chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Ninh) trên đường về.
Trước khi đi, nên đọc tuyển thơ văn Lý – Trần có phần tam tổ, chọn vài bài thơ Huyền Quang để đọc ngay tại Côn Sơn. Đứng ở nơi một vị thiền sư đã viết về hoa cúc mùa thu, đọc lại bài thơ ấy, là cách gần gũi nhất để hiểu ông.
Câu hỏi thường gặp
Trúc Lâm tam tổ là những ai?
Trúc Lâm tam tổ là ba vị tổ đầu tiên của thiền phái Trúc Lâm: Trần Nhân Tông (sơ tổ), Pháp Loa (nhị tổ) và Huyền Quang (tam tổ). Họ lần lượt lãnh đạo thiền phái từ cuối thế kỷ 13 đến năm 1334.
Pháp Loa là ai?
Pháp Loa tên thật Đồng Kiên Cương (1284–1330), người làng Cửu La, vùng Nam Sách. Ông được Trần Nhân Tông chọn kế tục năm 1308, có công lớn trong việc tổ chức giáo hội Trúc Lâm, khắc in kinh sách và đào tạo tăng sĩ.
Huyền Quang có thật đỗ trạng nguyên không?
Truyền thống kể ông đỗ đầu khoa thi và làm quan Viện Hàn lâm trước khi xuất gia. Tuy nhiên các danh sách khoa bảng chính thức không ghi rõ, nên đây là chi tiết còn được giới nghiên cứu bàn thêm.
Chuyện Huyền Quang và cung nữ Điểm Bích có thật không?
Đây là truyện kể dân gian chép trong sách đời sau, có nhiều dị bản. Phần lớn nhà nghiên cứu xem là hư cấu, không phải sự kiện lịch sử.
Tháp của Trúc Lâm tam tổ ở đâu?
Tháp Huệ Quang của Trần Nhân Tông ở Yên Tử (Quảng Ninh), tháp Viên Thông của Pháp Loa ở chùa Thanh Mai và tháp Đăng Minh của Huyền Quang ở chùa Côn Sơn, cả hai thuộc vùng Chí Linh, nay là Hải Phòng.
