Ba dòng thiền đầu tiên ở Việt Nam, theo sách Thiền uyển tập anh đời Trần, là dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi (mở khoảng năm 580 ở chùa Pháp Vân, tức chùa Dâu), dòng Vô Ngôn Thông (mở khoảng năm 820 ở chùa Kiến Sơ, làng Phù Đổng) và dòng Thảo Đường (thời vua Lý Thánh Tông, thế kỷ 11). Ba dòng này là xương sống của Phật giáo thời Lý và là gốc để thiền phái Trúc Lâm thời Trần ra đời. Tuy vậy, phả hệ truyền thừa trong sách được giới nghiên cứu hiện đại xem xét lại khá nhiều, nên cần đọc với con mắt tỉnh táo.
Thiền uyển tập anh: cuốn sách giữ lại gần như mọi thứ
Gần như toàn bộ hiểu biết về các thiền sư Việt Nam từ thế kỷ 6 đến đầu thế kỷ 13 đến từ một cuốn sách: Thiền uyển tập anh, nghĩa là "tinh hoa vườn thiền". Sách soạn vào thời Trần, không rõ tác giả, bản còn lại phổ biến là bản khắc in thời Lê trung hưng đầu thế kỷ 18. Sách chép tiểu sử ngắn, lời dạy, bài kệ của khoảng bảy mươi vị thiền sư, xếp theo từng dòng và từng đời truyền thừa.
Cách xếp theo "đời" (thế hệ thầy trò) là bắt chước các bộ "truyền đăng lục" của Thiền tông Trung Hoa, nơi mỗi thiền sư phải có một ông thầy chứng nhận rõ ràng. Một số nhà nghiên cứu, như Nguyễn Tự Cường trong công trình về thiền học thời trung đại, cho rằng các phả hệ này có phần được sắp đặt lại về sau để tạo dòng dõi chính thống cho Phật giáo nước nhà; chuyện một dòng thiền nối liền hơn sáu trăm năm không đứt đoạn là điều khó kiểm chứng. Ý kiến khác vẫn tin cậy phần lớn nội dung. Khi đọc các mốc dưới đây, nên nhớ đó là mốc theo sách, chưa phải sự thật đã được kiểm chứng độc lập.
Dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi: người Ấn đến chùa Dâu
Tỳ Ni Đa Lưu Chi (tên Phạn được phục dựng là Vinitaruci) là người Nam Ấn. Theo Thiền uyển tập anh, ông sang Trung Hoa, gặp Tam tổ Thiền tông là Tăng Xán và được thầy khuyên đi về phương Nam. Khoảng năm 580, ông đến Giao Châu, trú ở chùa Pháp Vân, tức chùa Dâu ở Luy Lâu, dịch một số kinh, rồi truyền tâm pháp cho đệ tử người Việt là Pháp Hiền trước khi mất năm 594.
Pháp Hiền sau đó về núi Tiên Du (Bắc Ninh) dựng chùa, học trò rất đông. Sách ghi Pháp Hiền mất năm 626. Từ đây dòng thiền truyền mười mấy đời, kéo tới đầu thế kỷ 13. Những tên tuổi nổi bật của dòng này gồm:
- Pháp Thuận (thời Lê Đại Hành): được nhà vua hỏi về vận nước, gắn với bài kệ Quốc tộ nổi tiếng mở đầu bằng "Quốc tộ như đằng lạc" (vận nước như dây leo quấn quýt).
- Vạn Hạnh (mất năm 1018): thầy của Lý Công Uẩn, người có vai trò lớn trong việc nhà Lý lên ngôi.
- Từ Đạo Hạnh (thời Lý Nhân Tông): gắn với chùa Thầy ở Sài Sơn, Hà Nội, quanh ông có rất nhiều truyền thuyết dân gian.
Một nét riêng của dòng này là gần với Mật giáo và sự linh nghiệm: nhiều vị được kể là giỏi thần chú, đoán trước việc. Đó là cách sách đời Trần mô tả họ; người đọc nay nên tách phần tiểu sử khả tín khỏi phần kể chuyện linh dị.
Dòng Vô Ngôn Thông: thiền "đốn ngộ" từ Bách Trượng
Vô Ngôn Thông là người Quảng Châu, theo sách là đệ tử của thiền sư Bách Trượng Hoài Hải, một bậc thầy lớn của Thiền tông Trung Hoa thời Đường. Năm 820, ông sang Giao Châu, ở chùa Kiến Sơ thuộc làng Phù Đổng (nay thuộc Hà Nội), suốt ngày ngồi quay mặt vào vách, ít nói, nên người ta gọi là "Vô Ngôn" (không lời). Ông truyền pháp cho Cảm Thành rồi mất năm 826.
Dòng Vô Ngôn Thông mang tinh thần Thiền tông Nam phương: nhấn mạnh tâm là Phật, giác ngộ có thể đến tức thời, không quá coi trọng kinh sách hay nghi lễ. Những tên tuổi lớn của dòng này:
- Khuông Việt (Ngô Chân Lưu): được Đinh Tiên Hoàng phong chức Tăng thống và hiệu Khuông Việt đại sư, nghĩa là "người giúp nước Việt", theo Đại Việt sử ký toàn thư năm 971. Ông là cố vấn của cả nhà Đinh và Tiền Lê.
- Mãn Giác (1052–1096): tác giả bài kệ Cáo tật thị chúng với hai câu kết ai cũng thuộc: "Mạc vị xuân tàn hoa lạc tận, Đình tiền tạc dạ nhất chi mai" (đừng tưởng xuân tàn hoa rụng hết, đêm qua trước sân một cành mai vừa nở).
- Thông Biện: được Linh Nhân hoàng thái hậu (Ỷ Lan) hỏi về lịch sử đạo Phật, câu trả lời của ông là một trong những đoạn sử Phật giáo quý nhất còn lại.
Theo Thiền uyển tập anh, cả vua Lý Thái Tông cũng có tên trong phả hệ dòng này.
Dòng Thảo Đường: vị thiền sư từ trại tù binh
Dòng thứ ba có gốc gác bất ngờ nhất. Năm 1069, vua Lý Thánh Tông đánh Chiêm Thành, bắt được nhiều tù binh, trong đó có một vị tăng người Trung Hoa đang ở Chiêm Thành. Ông được giao làm người hầu cho một vị tăng lục (quan quản lý tăng sĩ). Một hôm vị tăng lục đi vắng, ông xem bản ngữ lục để trên bàn và sửa lại chỗ sai. Việc lộ ra, vua biết ông là người học sâu, liền mời ra giảng và tôn làm quốc sư. Ông được gọi là Thảo Đường.
Thảo Đường là đệ tử của Tuyết Đậu Trùng Hiển, thuộc tông Vân Môn bên Trung Hoa, một dòng nổi tiếng về văn chương và các bộ tụng cổ. Chính vua Lý Thánh Tông được xem là đệ tử đời thứ nhất của dòng Thảo Đường. Dòng này thiên về giới quý tộc, quan lại có học, ít ảnh hưởng ra dân gian so với hai dòng trước, và không kéo dài nhiều đời.
So sánh ba dòng thiền
| Tỳ Ni Đa Lưu Chi | Vô Ngôn Thông | Thảo Đường | |
|---|---|---|---|
| Người mở dòng | Tăng người Nam Ấn | Tăng người Quảng Châu | Tăng người Trung Hoa, tù binh từ Chiêm Thành |
| Thời điểm (theo sách) | Khoảng 580 | 820 | Sau 1069 |
| Chùa gốc | Pháp Vân (chùa Dâu, Bắc Ninh) | Kiến Sơ (Phù Đổng, Hà Nội) | Khai Quốc ở kinh thành Thăng Long |
| Nguồn tư tưởng | Tam tổ Tăng Xán, có màu Mật giáo | Bách Trượng Hoài Hải, Thiền Nam phương | Tuyết Đậu Trùng Hiển, tông Vân Môn |
| Tầng lớp ảnh hưởng | Rộng, gần dân gian | Rộng, nhiều cố vấn triều đình | Vua và quý tộc |
| Nhân vật tiêu biểu | Pháp Thuận, Vạn Hạnh, Từ Đạo Hạnh | Khuông Việt, Mãn Giác, Thông Biện | Lý Thánh Tông |
Chi tiết chùa Khai Quốc cho Thảo Đường là theo một số nguồn; không phải sách nào cũng ghi rõ, nên xem là thông tin tham khảo.
Vì sao các thiền sư lại gần triều đình đến vậy
Đọc tiểu sử các vị trong ba dòng thiền, điều dễ thấy là họ thường xuyên xuất hiện bên cạnh vua: Khuông Việt với nhà Đinh, Pháp Thuận với Lê Đại Hành, Vạn Hạnh với Lý Công Uẩn. Lý do khá thực tế. Sau năm 938, nước vừa giành độc lập, triều đình cần người biết chữ, hiểu việc đối ngoại, có uy tín với dân. Nhà Nho lúc ấy còn ít, trong khi các nhà sư là tầng lớp trí thức đông nhất. Họ soạn thư từ ngoại giao, tiếp sứ thần, góp ý việc nước.
Nhưng thiền sư không phải quan chức. Phần lớn sống ở chùa làng, dạy học trò, rồi trở về núi. Cái nhìn "Phật ở trong tâm" của Thiền giúp họ vừa dấn thân vừa không ràng buộc. Truyền thống ấy về sau được Trần Nhân Tông nâng lên thành một tinh thần riêng của Trúc Lâm.
Còn lại gì để đi thăm và để đọc
Dấu vết ba dòng thiền vẫn còn trên bản đồ, chỉ cần biết tìm:
- Chùa Dâu (Thuận Thành, Bắc Ninh): chùa Pháp Vân, nơi Tỳ Ni Đa Lưu Chi trú theo sách. Đứng ở sân chùa có thể hình dung buổi đầu của dòng thiền xưa nhất.
- Chùa Kiến Sơ (Phù Đổng, Hà Nội): ngôi chùa làng gắn với Vô Ngôn Thông, gần đền Gióng. Có thể kết hợp đi một buổi với đền Phù Đổng.
- Chùa Thầy (Sài Sơn, Hà Nội): gắn với Từ Đạo Hạnh của dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi, có hội chùa đầu xuân.
Muốn đọc, hãy tìm một bản dịch Thiền uyển tập anh có kèm chữ Hán và chú thích, đọc vài tiểu sử ngắn, mỗi tiểu sử chỉ một hai trang. Đọc kèm phần bàn về Thiền uyển trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang để thấy chỗ nào sử gia còn băn khoăn. Một việc nhỏ làm được ngay: học thuộc hai câu kệ của Mãn Giác, lần sau thấy cành mai nở giữa lúc mọi thứ đang tàn, sẽ hiểu vì sao bài kệ sống được gần một nghìn năm.
Câu hỏi thường gặp
Dòng thiền đầu tiên ở Việt Nam là dòng nào?
Theo Thiền uyển tập anh, đó là dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi, do vị tăng người Nam Ấn mở ở chùa Pháp Vân (chùa Dâu) khoảng năm 580. Đây là mốc theo sách, giới nghiên cứu hiện đại vẫn bàn về độ chính xác của phả hệ.
Vô Ngôn Thông là ai?
Vô Ngôn Thông là thiền sư người Quảng Châu, học với Bách Trượng Hoài Hải. Năm 820 ông sang Giao Châu, ở chùa Kiến Sơ làng Phù Đổng và mở dòng thiền mang tên mình, mất năm 826.
Thiền phái Thảo Đường ra đời thế nào?
Thảo Đường là vị tăng người Trung Hoa bị bắt làm tù binh trong cuộc đánh Chiêm Thành năm 1069. Vua Lý Thánh Tông phát hiện ông học sâu, tôn làm quốc sư; dòng thiền mang tên ông có vua là đệ tử đời đầu.
Thiền uyển tập anh có đáng tin không?
Đây là nguồn quý nhất về thiền học Việt Nam trước thời Trần, nhưng soạn sau các sự kiện nhiều thế kỷ. Phần tiểu sử, bài kệ được dùng rộng rãi, còn cách sắp xếp phả hệ liền mạch thì nhiều nhà nghiên cứu cho là có phần dựng lại về sau.
Ba dòng thiền này còn tồn tại không?
Không còn như những dòng riêng biệt. Sang thời Trần, tinh hoa của chúng được xem là hội tụ vào thiền phái Trúc Lâm Yên Tử, còn các dòng thiền phổ biến ở Việt Nam hiện nay phần lớn là Lâm Tế và Tào Động truyền vào từ thế kỷ 17.
