Thiền phái Trúc Lâm và vua Trần Nhân Tông: Phật ở trong tâm, tu giữa đời

Thiền phái Trúc Lâm là dòng thiền do vua Trần Nhân Tông (1258–1308) lập ra ở núi Yên Tử sau khi ông xuất gia khoảng năm 1299, được xem là thiền phái mang đậm bản sắc Việt nhất. Tư tưởng cốt lõi của Trúc Lâm là "Phật ở trong tâm", tu ngay giữa đời sống, không cần trốn khỏi thế gian. Từ một ông vua đã hai lần cầm quân chống Nguyên Mông, Trần Nhân Tông trở thành vị tổ thứ nhất của một thiền phái mà đến nay người ta vẫn tìm về Yên Tử để hiểu.

Trúc Lâm không mọc lên từ hư không

Trước Trần Nhân Tông, núi Yên Tử đã là đất thiền. Theo các nguồn đời Trần, thiền sư Hiện Quang thời Lý đã lên Yên Tử tu, sau đó có một dòng thầy trò nối nhau ở đây, truyền qua một số vị, trong đó có quốc sư Phù Vân, Đại Đăng và Tiêu Dao. Tiêu Dao là thầy của Tuệ Trung Thượng Sĩ, mà Tuệ Trung lại là người hướng dẫn trực tiếp cho Nhân Tông. Thứ tự và danh tính từng đời trong dòng này mỗi sách ghi một khác, nên chỉ nên nhớ những tên chính. Dòng này thường được gọi là "thiền phái Yên Tử".

Ông nội của Nhân Tông, vua Trần Thái Tông, cũng là người đặt nền tư tưởng. Lúc còn trẻ, sau những biến cố trong cung đình, Thái Tông từng bỏ kinh thành lên Yên Tử định đi tu. Trong bài tựa sách Thiền tông chỉ nam, ông kể lại lời quốc sư Phù Vân trên núi khuyên ông: trong núi vốn không có Phật, Phật chỉ ở trong lòng; lòng lặng mà biết, ấy là chân Phật. Ông nghe lời quay về làm vua, nhưng suốt đời vẫn tu thiền và để lại tác phẩm Khoá hư lục. Câu "Phật ở trong lòng" ấy về sau trở thành xương sống của Trúc Lâm.

Truyền thống thường nói Trúc Lâm là sự hội tụ của ba dòng thiền trước đó, Tỳ Ni Đa Lưu Chi, Vô Ngôn Thông và Thảo Đường. Đây là cách diễn đạt phổ biến; nói chính xác hơn, Trúc Lâm kế thừa trực tiếp thiền phái Yên Tử và chịu ảnh hưởng chung của không khí thiền học Lý – Trần.

Từ ngai vàng lên núi

Trần Nhân Tông tên thật là Trần Khâm, lên ngôi năm 1278. Trong thời trị vì, ông cùng vua cha Trần Thánh Tông và các tướng nhà Trần lãnh đạo hai cuộc kháng chiến chống quân Nguyên năm 1285 và 1288. Năm 1293 ông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông, lên làm Thái thượng hoàng theo lệ nhà Trần.

Khoảng năm 1299, ông chính thức xuất gia ở Yên Tử, lấy hiệu Hương Vân Đại Đầu Đà. "Đầu đà" là lối tu khổ hạnh, ăn ít, ở nơi hoang vắng. Người đời sau tôn ông là Điều Ngự Giác Hoàng, tức "vị vua đã giác ngộ", và là Trúc Lâm Đại Sĩ. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, những năm sau ông đi nhiều nơi, khuyên dân bỏ các đền thờ thần không chính đáng và thực hành mười điều thiện. Ông mất năm 1308 tại am Ngoạ Vân trên Yên Tử.

Tư tưởng Trúc Lâm trong vài ý dễ hiểu

Phật ở trong tâm

Trúc Lâm không đặt Phật ở cõi xa, không coi việc cầu cúng là cốt lõi. Giác ngộ là nhìn rõ tâm mình. Ai cũng có sẵn tánh giác, việc tu là gỡ bỏ những thứ che lấp nó.

Tu giữa đời

Tác phẩm nổi tiếng nhất của Trần Nhân Tông, Cư trần lạc đạo phú (ở giữa trần tục mà vui với đạo), viết bằng chữ Nôm, nói rõ ý này. Bài kệ kết thúc tác phẩm mở đầu bằng hai câu:

Cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên, / Cơ tắc xan hề khốn tắc miên.

Nói nôm na: sống giữa đời, vui với đạo, mọi việc cứ thuận theo duyên; đói thì ăn, mệt thì ngủ. Câu nghe đơn giản đến bất ngờ, nhưng ý là tu không nằm ở hình thức cầu kỳ mà ở việc sống tỉnh táo trong từng việc thường ngày.

Dấn thân mà không vướng

Trúc Lâm không đối lập việc tu với trách nhiệm với gia đình, đất nước. Chính cuộc đời Nhân Tông là ví dụ: làm vua thì giữ nước, xong việc thì lên núi. Tinh thần ấy khiến thiền Trúc Lâm gần gũi với cả giới cư sĩ, quan lại, chứ không chỉ người xuất gia.

Dùng tiếng Việt

Viết bằng chữ Nôm vào thế kỷ 13 là một lựa chọn đáng chú ý. Bên cạnh Cư trần lạc đạo phú còn có Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca. Đây là những tác phẩm văn Nôm sớm nhất còn lại, quý cả với người nghiên cứu Phật học lẫn người nghiên cứu tiếng Việt.

Tổ chức một giáo hội thống nhất

Điểm mới của Trúc Lâm so với các dòng thiền trước là tính tổ chức. Dưới thời vị tổ thứ hai là Pháp Loa, Trúc Lâm có hệ thống chùa lớn, có việc ghi danh tăng sĩ, mở giới đàn, khắc in kinh sách. Lần đầu tiên Phật giáo Đại Việt có một trung tâm điều hành thống nhất do người Việt lãnh đạo, không phụ thuộc vào thiền sư nước ngoài.

Các trung tâm lớn của Trúc Lâm thời Trần, theo tên gọi địa giới hiện nay:

Sau thời Trần: lặng đi rồi trở lại

Sau Huyền Quang (mất năm 1334), Trúc Lâm không còn giữ được vai trò lớn. Cuối Trần, Nho học lên mạnh; thời Lê sơ, triều đình theo Nho giáo, Phật giáo chủ yếu sống ở làng. Đến thế kỷ 17, thiền sư Chân Nguyên ở chùa Long Động trên Yên Tử cùng một số vị khác đã khôi phục dòng Trúc Lâm, khắc in lại các trước tác thời Trần. Nhờ vậy nhiều văn bản quý mới còn đến ngày nay.

Năm 2025, quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản thế giới, một phần vì giá trị gắn với thiền phái Trúc Lâm. Trước đó, năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm đã được ghi danh Di sản tư liệu Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Đi Yên Tử và đọc Trúc Lâm thế nào cho có ích

Nhiều người lên Yên Tử chỉ để chen chân lên chùa Đồng ngày hội. Muốn hiểu Trúc Lâm, có thể đi khác một chút:

• Đi ngoài mùa hội: hội Yên Tử khai mạc từ mùng 10 tháng Giêng âm lịch và kéo dài nhiều tuần, rất đông. Ngày thường, nhất là mùa thu, đường núi vắng, đi bộ sẽ cảm được cái tĩnh mà người xưa chọn nơi này.
• Dừng ở vườn tháp Huệ Quang dưới chùa Hoa Yên, nơi đặt xá lợi Trần Nhân Tông, thay vì chỉ lo lên đỉnh.
• Ghép thêm Vĩnh Nghiêm và Côn Sơn để thấy ba trung tâm của cùng một thiền phái.
• Đọc trước một tác phẩm: bản Cư trần lạc đạo phú có chú giải, hoặc tuyển tập thơ văn Lý – Trần. Đọc mười hội của bài phú trong hai buổi tối là đủ để có câu chuyện riêng khi đứng trên núi.

Đường lên Yên Tử có đoạn rất dốc. Người có bệnh tim mạch, đau khớp gối nên hỏi bác sĩ và cân nhắc dùng cáp treo cho đoạn khó.