Phật giáo du nhập Việt Nam: Luy Lâu, đường biển và những vị tăng đầu tiên

Phật giáo vào đất Việt từ khoảng cuối thế kỷ 2 đến thế kỷ 3 sau Công nguyên, trung tâm sớm nhất là Luy Lâu, trị sở quận Giao Chỉ, nay thuộc vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng đạo Phật theo thuyền buôn đường biển từ Ấn Độ và Đông Nam Á cập bến trước, rồi mới chịu ảnh hưởng mạnh của Phật giáo Trung Hoa về sau. Những tên tuổi có sử liệu tương đối chắc là Mâu Tử và Khương Tăng Hội; còn câu chuyện Man Nương và Tứ Pháp ở chùa Dâu thuộc về truyền thuyết.

Luy Lâu: thành phố buôn bán bên sông Dâu

Luy Lâu (có sách đọc là Liên Lâu) là một trong những trung tâm hành chính và buôn bán lớn nhất của quận Giao Chỉ thời thuộc Hán. Thành nằm bên sông Dâu, một nhánh nối với hệ thống sông Đuống và sông Hồng, thuyền bè từ cửa biển có thể ngược lên tới nơi. Ở đây có quan lại người Hán, có cư dân Lạc Việt, có thương nhân từ phương Nam và từ Ấn Độ, Trung Á đến mua bán. Một nơi pha trộn như vậy là đất lành cho một tôn giáo mới đi theo người buôn.

Cuối thế kỷ 2, Trung Hoa rơi vào loạn lạc cuối đời Hán. Giao Chỉ dưới quyền thái thú Sĩ Nhiếp lại tương đối yên ổn, nên nhiều nho sĩ, đạo sĩ và người tu từ phương Bắc chạy xuống lánh nạn. Sử Trung Hoa ghi Sĩ Nhiếp cai quản Giao Chỉ khoảng bốn mươi năm và mất năm 226. Trong thời gian ấy, Luy Lâu trở thành nơi gặp nhau của Nho, Đạo và Phật. Ngày nay dấu tích thành Luy Lâu vẫn còn một phần tường đất, gần đó là đền thờ Sĩ Nhiếp và cụm chùa thờ Tứ Pháp.

Hai con đường: biển phía Nam và bộ phía Bắc

Câu hỏi đạo Phật vào Việt Nam bằng đường nào đã được bàn nhiều. Có hai hướng chính:

• Đường biển từ Ấn Độ: thương thuyền đi theo gió mùa, qua eo biển Malacca, men bờ bán đảo Đông Dương lên vịnh Bắc Bộ. Trên các con tàu ấy có thể có tăng sĩ đi cùng thương nhân, như cách đạo Phật lan tới nhiều nước Đông Nam Á.
• Đường bộ và đường biển từ Trung Hoa: Phật giáo vào Trung Hoa qua Trung Á từ khoảng thế kỷ 1, rồi theo quan lại, người tị nạn xuống phía Nam.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Lang trong Việt Nam Phật giáo sử luận, cùng nhiều học giả khác, nghiêng về ý kiến đường biển đến sớm, nghĩa là Giao Chỉ tiếp xúc với đạo Phật gần như cùng lúc, thậm chí có thể sớm hơn, so với vùng Giang Nam của Trung Hoa. Một chỗ dựa cho ý kiến này là đoạn ghi trong Thiền uyển tập anh: sách kể lại lời pháp sư Đàm Thiên tâu với vua nhà Tuỳ rằng Giao Châu có đường thông sang Thiên Trúc, và khi Phật pháp chưa lan khắp Giang Đông thì ở Luy Lâu đã dựng nhiều bảo tháp, độ nhiều tăng sĩ, dịch được nhiều bộ kinh. Đây là lời kể trong một sách soạn nhiều thế kỷ sau, nên nên coi là truyền thống ghi chép của người Việt, chưa phải bằng chứng khảo cổ. Dù vậy, nó cho thấy người xưa đã tự hào về một trung tâm Phật giáo bản địa có tuổi đời rất sớm.

Mâu Tử và cuốn Lý hoặc luận

Mâu Tử là một nho sĩ người phương Bắc theo mẹ xuống Giao Chỉ tránh loạn cuối đời Hán. Ông được biết đến qua tác phẩm thường gọi là Mâu Tử Lý hoặc luận, nghĩa là "bàn để gỡ những điều nghi ngờ". Sách viết dưới dạng hỏi đáp: người hỏi đem những thắc mắc của nhà Nho ra chất vấn, chẳng hạn vì sao người tu cạo tóc mà sách Nho dạy thân thể tóc da nhận của cha mẹ phải giữ gìn, vì sao người tu không lấy vợ sinh con. Mâu Tử trả lời bằng cách dẫn cả sách Nho, sách Lão để cho thấy đạo Phật không trái với luân lý.

Văn bản này còn lại nhờ được chép trong bộ Hoằng minh tập do Tăng Hựu biên soạn ở Trung Hoa thế kỷ 6. Tác giả và niên đại của nó vẫn còn tranh luận: có người cho là viết cuối thế kỷ 2, có người cho là đời sau mượn tên. Nhưng nếu phần lớn nội dung có từ thời Sĩ Nhiếp, thì đây là một trong những tài liệu sớm nhất về Phật giáo viết trong vùng đất Việt. Điều đáng chú ý là ngay từ đầu, đạo Phật ở Giao Chỉ đã phải trò chuyện với Nho và Lão, chứ không đứng một mình. Tinh thần dung hợp ấy đi theo Phật giáo Việt Nam suốt về sau.

Khương Tăng Hội: vị tăng sinh ra ở Giao Chỉ

Khương Tăng Hội là nhân vật có tiểu sử rõ hơn cả, nhờ được chép trong Cao tăng truyện của Tuệ Hạo (Trung Hoa, thế kỷ 6). Tổ tiên ông là người nước Khang Cư ở Trung Á, sống ở Ấn Độ, cha ông theo nghề buôn sang Giao Chỉ. Tăng Hội lớn lên ở đây, mồ côi cha mẹ từ nhỏ rồi xuất gia, học thông kinh luật và chữ Hán.

Năm 247, ông lên Kiến Nghiệp, kinh đô nước Đông Ngô (nay là Nam Kinh), và được xem là người có công lớn đưa đạo Phật vào vùng Giang Nam. Theo Cao tăng truyện, ông dựng chùa Kiến Sơ ở đó, được coi là ngôi chùa đầu tiên của vùng Giang Đông. Ông mất năm 280. Tác phẩm gắn với ông là Lục độ tập kinh, một bộ sưu tập các truyện tiền thân của Đức Phật minh hoạ sáu hạnh ba-la-mật (bố thí, trì giới, nhẫn nhục, tinh tấn, thiền định, trí tuệ). Nhiều nhà nghiên cứu nhận thấy trong đó đề cao chữ hiếu và lòng nhân của bậc vua, gần với tâm thức người Việt.

Chi tiết này lật ngược một hình dung phổ biến: không phải lúc nào đạo Phật cũng đi từ Trung Hoa xuống Việt Nam. Ít nhất một vị tăng lớn của Phật giáo Giang Nam đã được đào tạo ở Giao Chỉ rồi đi ngược lên phía Bắc.

Man Nương và Tứ Pháp: khi đạo Phật gặp tín ngưỡng nông nghiệp

Ở vùng Dâu, người dân kể một câu chuyện khác về buổi đầu đạo Phật. Câu chuyện được chép lại trong sách Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh và trong Lĩnh Nam chích quái, tức là sách soạn nhiều thế kỷ sau, mang rõ màu sắc truyền thuyết.

Theo lời kể, có một vị tăng từ phương Tây tên Khâu Đà La đến Luy Lâu tu hành. Cô gái Man Nương trong làng theo hầu thầy, rồi một lần vô tình mang thai và sinh một bé gái. Khâu Đà La đặt đứa trẻ vào hốc một cây lớn bên sông. Về sau trời hạn, cây đổ trôi về, dân kéo lên tạc thành bốn pho tượng: Pháp Vân (mây), Pháp Vũ (mưa), Pháp Lôi (sấm), Pháp Điện (chớp). Người ta thờ bốn vị ở bốn ngôi chùa và rước cầu mưa mỗi khi hạn hán.

Câu chuyện không nên đọc như sử. Giá trị của nó nằm ở chỗ khác: nó cho thấy cách người Việt đón đạo Phật. Đức Phật được đặt bên cạnh các nữ thần mây mưa sấm chớp, những thứ quyết định mùa màng của cư dân trồng lúa nước. Nhà nghiên cứu gọi đây là sự hoà quyện giữa Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp bản địa, một nét riêng mà ít nơi nào có rõ như vậy.

Một vài mốc buổi đầu

Mốc năm 187 là năm thường được dẫn cho việc Sĩ Nhiếp nhậm chức, các sách không hoàn toàn thống nhất, nên chỉ nên hiểu là "khoảng".

Đạo Phật buổi đầu ở Giao Chỉ có gì khác

Gom các mảnh ghép lại, có thể thấy vài đặc điểm của Phật giáo Luy Lâu:

• Đi cùng thương nhân: người mang đạo đến không phải đoàn truyền giáo do nhà nước cử, mà là tăng sĩ đi theo thuyền buôn, sống giữa cộng đồng đa sắc tộc.
• Dịch kinh và trước tác sớm: có người viết sách giải thích đạo Phật bằng chữ Hán ngay tại chỗ, chứ không chỉ nhận kinh dịch sẵn.
• Gần đời sống làng: Phật được thờ chung với thần mây mưa, lễ hội gắn với mùa vụ.
• Dung hợp với Nho và Lão: Mâu Tử dùng ngôn ngữ của hai đạo kia để nói về Phật.

Những nét ấy về sau vẫn thấy rõ trong chùa làng miền Bắc: điện Phật đứng chung với điện Thánh, nhà Tổ, có khi cả gian thờ thần. Người đi chùa hôm nay quen với cảnh ấy, ít ai biết nó có gốc từ hơn một nghìn bảy trăm năm trước.

Đi thăm vùng Luy Lâu hôm nay

Muốn chạm tay vào buổi đầu của Phật giáo Việt Nam, có thể làm một chuyến trong ngày từ Hà Nội sang Thuận Thành (Bắc Ninh), quãng đường không xa:

1. Chùa Dâu (Diên Ứng tự, Cổ Châu tự): thờ Pháp Vân, có tháp gạch Hoà Phong nhiều tầng trước sân. Đây là ngôi chùa thường được gọi là trung tâm Phật giáo sớm nhất của Việt Nam.
2. Các chùa thờ Tứ Pháp khác quanh vùng và chùa thờ Man Nương. Hỏi người dân địa phương, họ chỉ đường rất rành.
3. Dấu tích thành Luy Lâu và đền thờ Sĩ Nhiếp ở gần đó, để hình dung thành phố buôn bán xưa.

Hội chùa Dâu tổ chức vào dịp mùng 8 tháng Tư âm lịch, có lễ rước các bà Tứ Pháp. Ngày hội rất đông, ai thích yên tĩnh nên đi ngày thường và đến sớm.

Để đọc thêm, hai sách nên mở trước tiên là Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang), tập 1, phần nói về Luy Lâu, và Lịch sử Phật giáo Việt Nam do Viện Triết học biên soạn. Đọc xong rồi mới đi, đứng trước tháp Hoà Phong sẽ thấy khác hẳn.