Phật giáo thời Lý (1009–1225) là giai đoạn đạo Phật gắn bó với triều đình nhất trong lịch sử Việt Nam: vua xuất thân từ cửa chùa, nhiều vị vua tu thiền, quốc sư được hỏi việc nước, chùa tháp mọc khắp kinh thành và làng xóm. Người đặt nền cho mối quan hệ ấy là thiền sư Vạn Hạnh (mất năm 1018), thầy dạy và người đỡ đầu của Lý Công Uẩn. Hiểu Vạn Hạnh là hiểu vì sao nhà Lý lại "sùng Phật" đến vậy, và cả những lời phê bình của sử gia Nho học đời sau.
Vạn Hạnh là ai
Theo Thiền uyển tập anh, Vạn Hạnh họ Nguyễn, người làng Cổ Pháp, vùng nay thuộc Từ Sơn, Bắc Ninh. Ông thông Nho, Lão, Phật từ nhỏ, xuất gia năm hai mươi mốt tuổi, học với thiền sư Thiền Ông ở chùa Lục Tổ. Ông thuộc dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi, được xếp vào đời thứ mười hai.
Sách kể ông nổi tiếng vì nói việc gì thường ứng nghiệm, nên được vua Lê Đại Hành tin dùng. Khi quân Tống sang đánh nước ta năm 981, vua hỏi ông về thế trận, ông đoán chẳng bao lâu giặc sẽ lui. Những chi tiết "đoán trước" như vậy là cách sách xưa tôn vinh một bậc thầy; người đọc nay có thể hiểu đơn giản là ông có tầm nhìn và được triều đình tín nhiệm.
Vạn Hạnh mất năm 1018, đời Lý Thái Tổ. Trước khi mất ông để lại bài kệ dặn đệ tử, chép trong Thiền uyển tập anh:
Thân như điện ảnh hữu hoàn vô, / Vạn mộc xuân vinh thu hựu khô. / Nhậm vận thịnh suy vô bố uý, / Thịnh suy như lộ thảo đầu phô.
Ý bài kệ, diễn lại bằng lời thường: thân người như tia chớp, có rồi lại không; cây cối mùa xuân tươi, mùa thu lại khô; cứ thuận theo lẽ thịnh suy mà không sợ hãi, vì thịnh với suy cũng chỉ như giọt sương đọng đầu ngọn cỏ. Bốn câu ngắn mà gói trọn cái nhìn vô thường của nhà Phật, và đến nay vẫn là một trong những bài thơ thiền được học nhiều nhất.
Từ cửa chùa Cổ Pháp đến ngai vàng
Lý Công Uẩn sinh năm 974, cũng người vùng Cổ Pháp. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, ông được sư Lý Khánh Văn ở chùa Cổ Pháp nhận làm con nuôi, lớn lên trong cửa chùa và học với Vạn Hạnh. Về sau ông làm quan võ dưới triều Tiền Lê, giữ chức Điện tiền chỉ huy sứ.
Cuối năm 1009, vua Lê Long Đĩnh mất, triều đình suy yếu. Sử chép trước đó có nhiều lời sấm lan truyền, chẳng hạn chữ hiện trên vỏ cây gạo bị sét đánh ở làng Diên Uẩn, báo hiệu họ Lý sẽ lên. Toàn thư ghi Vạn Hạnh là người giải các lời sấm ấy. Giới sử học hiện đại phần lớn cho rằng đây là cách dọn đường dư luận, có sự tham gia của giới nhà chùa, để việc thay triều diễn ra êm thấm, không đổ máu. Lý Công Uẩn được quần thần tôn lên ngôi, tức vua Lý Thái Tổ.
Năm 1010, vua dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên là Thăng Long. Một nhà vua lớn lên ở chùa, được thiền sư nâng đỡ, nên việc nhà Lý trọng đạo Phật là điều dễ hiểu.
Triều đình sùng Phật: những việc sử có ghi
Đại Việt sử ký toàn thư ghi lại khá nhiều việc liên quan đạo Phật dưới triều Lý. Một số mốc tiêu biểu:
| Năm | Việc |
|---|---|
| 1010 | Lý Thái Tổ cho dựng nhiều chùa ở phủ Thiên Đức, quê hương nhà Lý, và chùa trong kinh thành |
| 1018 | Sai sứ sang nhà Tống xin kinh Tam tạng; kinh mang về được cất giữ ở kinh đô |
| 1049 | Lý Thái Tông dựng chùa Diên Hựu, tức chùa Một Cột |
| 1057 | Lý Thánh Tông xây tháp Đại Thắng Tư Thiên (tháp Báo Thiên) ở kinh thành |
| Sau 1069 | Lý Thánh Tông tôn Thảo Đường làm quốc sư, mở dòng thiền Thảo Đường |
| Thế kỷ 11–12 | Linh Nhân hoàng thái hậu (Ỷ Lan) cho dựng nhiều chùa, tháp; các chùa lớn như Phật Tích, Long Đọi, Chương Sơn có dấu ấn thời Lý |
Tháp Báo Thiên, chuông Quy Điền, tượng Quỳnh Lâm và vạc Phổ Minh được người xưa gọi là "An Nam tứ đại khí", bốn công trình bằng đồng hoặc gạch lớn nhất nước. Một phần trong số đó có từ thời Lý, phần khác từ thời Trần; tất cả đều đã mất, chỉ còn trong sách và lời kể. Chùa Một Cột ở Hà Nội hiện nay cũng là bản dựng lại năm 1955 trên nền cũ.
Quốc sư, tăng thống và nhà vua tu thiền
Nhà Lý duy trì chức Tăng thống đã có từ thời Đinh, đồng thời tôn một số thiền sư làm quốc sư. Quốc sư không phải quan chức hành chính, mà là người được vua mời hỏi về đạo lý và cả việc nước. Thiền uyển tập anh chép những cuộc đối đáp giữa vua, thái hậu với thiền sư; trong đó nổi tiếng là cuộc hỏi đáp của Linh Nhân hoàng thái hậu với thiền sư Thông Biện về nguồn gốc đạo Phật ở nước ta.
Nhiều vua Lý tự mình tu thiền. Lý Thái Tông có tên trong phả hệ dòng Vô Ngôn Thông, Lý Thánh Tông là đệ tử đời thứ nhất của dòng Thảo Đường. Vua Lý Nhân Tông có bài thơ truy tán thiền sư Vạn Hạnh, ca ngợi ông thông suốt ba thời, lời nói hợp với sấm truyền. Có thể nói Phật giáo thời Lý là Phật giáo của cả cung đình lẫn làng quê.
Thơ thiền thời Lý: những câu còn sống đến nay
Văn học viết bằng chữ Hán của nước Đại Việt buổi đầu, phần lớn là thơ kệ của các thiền sư. Ngoài bài của Vạn Hạnh, đáng đọc thêm:
- Mãn Giác (1052–1096), bài Cáo tật thị chúng, với hình ảnh cành mai nở giữa lúc xuân tàn.
- Pháp Thuận, bài Quốc tộ trả lời vua Lê Đại Hành về vận nước, có từ trước nhà Lý nhưng thường được dạy chung trong mảng thơ thiền Lý – Trần.
- Không Lộ, bài Ngôn hoài, với cảnh tiếng kêu vang giữa trời lạnh trên đỉnh núi.
Những bài kệ này ngắn, thường bốn câu, mượn cảnh thiên nhiên để nói chuyện tâm. Đọc âm Hán Việt kèm một bản giải nghĩa là cách dễ nhất để thấy đạo Phật thời Lý không khô khan như chữ "sùng Phật" gợi ra.
Lời phê bình của sử gia Nho học
Không phải ai cũng hài lòng với việc nhà Lý trọng Phật. Lê Văn Hưu, sử gia đời Trần, và Ngô Sĩ Liên, sử gia đời Lê, đều để lại lời bàn trong Đại Việt sử ký toàn thư. Lê Văn Hưu chê Lý Thái Tổ lên ngôi chưa được bao lâu, tông miếu chưa dựng mà đã lo xây chùa và độ người làm sư, cho là tốn của dân. Ngô Sĩ Liên cũng phê việc dựng chùa, đúc tượng quá nhiều.
Những lời bàn này phản ánh quan điểm Nho giáo của người viết sử, vào lúc Nho học đang lên ngôi. Đọc chúng là để thấy lịch sử có nhiều góc nhìn: dưới mắt nhà Nho, đó là hao tốn; dưới mắt người dân thời Lý, chùa là nơi học chữ, nơi hội làng, nơi cầu mưa, nơi người nghèo nương tựa. Cả hai góc đều có phần đúng.
Đi thăm dấu tích Phật giáo thời Lý
Dấu tích thời Lý phần lớn chỉ còn nền móng và hiện vật, nhưng vẫn có những nơi đáng đến:
- Đền Đô và chùa Cổ Pháp (Từ Sơn, Bắc Ninh): quê nhà Lý và chùa gắn với Vạn Hạnh, Lý Khánh Văn. Đền Đô thờ tám vị vua Lý, có hội vào tháng Ba âm lịch.
- Chùa Phật Tích (Tiên Du, Bắc Ninh): nơi còn pho tượng A Di Đà bằng đá thời Lý, được công nhận bảo vật quốc gia.
- Hoàng thành Thăng Long (Hà Nội): khu khảo cổ 18 Hoàng Diệu có nhiều hiện vật thời Lý, trong đó có gạch, ngói, đầu rồng, tháp đất nung trang trí.
- Chùa Một Cột (Hà Nội): bản dựng lại nhưng giữ dáng đài sen trên một cột giữa hồ vuông.
Sách nên đọc: phần thời Lý trong Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang) và các kỷ nhà Lý trong Đại Việt sử ký toàn thư. Đọc Toàn thư nhớ để ý những đoạn "Sử thần nói", đó là chỗ người viết sử nêu ý riêng, tách khỏi phần ghi sự kiện.
Câu hỏi thường gặp
Thiền sư Vạn Hạnh là ai?
Vạn Hạnh là thiền sư người làng Cổ Pháp (Bắc Ninh), thuộc dòng Tỳ Ni Đa Lưu Chi, mất năm 1018. Ông là thầy của Lý Công Uẩn và có vai trò lớn trong việc nhà Lý lên ngôi năm 1009.
Vì sao nhà Lý sùng đạo Phật?
Vua Lý Thái Tổ lớn lên trong chùa, được thiền sư Vạn Hạnh dạy dỗ và nâng đỡ. Thêm vào đó, các nhà sư là tầng lớp trí thức đông nhất thời ấy, giúp triều đình việc văn thư, ngoại giao, nên Phật giáo có vị trí rất cao.
Bài thơ "Thân như điện ảnh" của ai?
Đó là bài kệ thiền sư Vạn Hạnh dặn đệ tử trước khi mất, chép trong Thiền uyển tập anh. Bài nói về lẽ thịnh suy, vô thường của đời người, khuyên đón nhận mà không sợ hãi.
Chùa Một Cột xây năm nào?
Chùa Diên Hựu, tức chùa Một Cột, được vua Lý Thái Tông cho dựng năm 1049. Công trình hiện nay là bản dựng lại năm 1955 trên nền cũ.
Lý Công Uẩn có phải là nhà sư không?
Không. Ông được nuôi dạy trong chùa từ nhỏ nhưng không xuất gia; trưởng thành ông làm quan võ dưới triều Tiền Lê rồi lên ngôi vua năm 1009.
