Rằm tháng Giêng: vì sao lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng

Rằm tháng Giêng, còn gọi là Tết Thượng Nguyên hay Tết Nguyên Tiêu, là ngày trăng tròn đầu tiên của năm âm lịch. Người Việt coi đây là dịp đi chùa quan trọng nhất năm, như câu tục ngữ "Lễ Phật quanh năm không bằng rằm tháng Giêng". Lý do không nằm ở chỗ ngày này "linh" hơn, mà vì đây là lúc người ta đặt ý nguyện cho cả năm: bắt đầu bằng một tâm thế tốt thì những ngày sau dễ đi đúng hướng.

Thượng Nguyên, Trung Nguyên, Hạ Nguyên là gì

Chữ "nguyên" ở đây là ngày rằm. Lịch dân gian Trung Hoa chia năm thành ba "nguyên" lớn:

Hệ "tam nguyên" có gốc trong Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian Trung Hoa, nơi mỗi nguyên ứng với một vị thần cai quản. Khi vào Việt Nam, nó hoà với tục đi chùa. Ngày nay, với phần lớn người Việt, rằm tháng Giêng gần như đồng nghĩa với đi chùa lễ Phật, dù về mặt giáo lý, Phật giáo không coi ngày này là đại lễ như Phật Đản hay Vu Lan.

Tức là: đi chùa rằm tháng Giêng là một phong tục đẹp của người Việt hơn là một quy định của đạo Phật. Hiểu điều này giúp bớt căng thẳng: không đi được đúng ngày rằm thì cũng không có gì "mất lộc".

Vì sao "lễ quanh năm không bằng rằm tháng Giêng"

Có mấy cách hiểu câu tục ngữ này, đều có lý:

• Thời điểm khởi đầu. Tết vừa qua, mùa màng chưa bắt đầu, công việc còn thong thả. Người xưa dùng dịp này để định tâm cho cả năm.
• Trăng tròn đầu tiên. Trong văn hoá nông nghiệp, trăng tròn tượng trưng cho sự đầy đủ. Rằm đầu năm là lời chúc cho một năm tròn trịa.
• Cả nhà cùng đi. Đây thường là lần cuối cả gia đình còn ở cùng nhau trước khi con cháu đi làm ăn xa trở lại, nên đi chùa rằm tháng Giêng cũng là một sinh hoạt gia đình.

Không có câu kinh nào nói lễ ngày rằm tháng Giêng được phước gấp bội các ngày khác. Phước, theo lời Phật dạy, đến từ việc làm thiện và tâm trong sáng, ngày nào cũng như nhau.

Ở chùa ngày rằm tháng Giêng có gì

Lễ cầu an đầu năm

Hầu hết chùa Bắc tông tổ chức khoá lễ cầu an trong tháng Giêng, nhiều nơi vào đúng ngày rằm. Khoá lễ thường tụng kinh Dược Sư hoặc kinh Phổ Môn, cầu cho người thân bình an, khoẻ mạnh. Ai muốn ghi tên gia đình vào sớ cầu an thì hỏi văn phòng chùa từ trước. Cầu an đúng nghĩa không phải "đặt hàng" sự bình an, mà là dịp để cả nhà cùng hướng tâm về điều tốt, và nhắc nhau tránh những việc dễ dẫn tới bất an: nói dối, gây gổ, uống say.

Chuyện dâng sao giải hạn

Một số nơi tổ chức "dâng sao giải hạn" vào dịp đầu năm. Cần nói rõ: cúng sao, giải hạn có nguồn gốc từ thuật chiêm tinh và tín ngưỡng dân gian, không phải nghi lễ trong kinh điển Phật giáo. Nhiều chùa đã thay bằng lễ cầu an thuần tuý, và không ít vị thầy giảng thẳng rằng không ai "giải" được hạn thay cho người khác. Theo tinh thần nhân quả, cái "hạn" của mỗi người nhẹ đi khi mình sống cẩn trọng và tử tế hơn, không phải khi đặt một lễ.

Ngày thơ và đêm Nguyên Tiêu

Rằm tháng Giêng còn là Tết Nguyên Tiêu, đêm trăng đầu năm. Những năm gần đây, nhiều nơi tổ chức Ngày thơ Việt Nam vào dịp này, nối với truyền thống thi ca gắn với trăng rằm. Một số chùa có đêm thả đèn hoa đăng hoặc thắp nến cầu nguyện.

Đi chùa rằm tháng Giêng: vài lưu ý thực tế

Rằm tháng Giêng là ngày đông nhất ở hầu hết các chùa lớn. Các chùa nổi tiếng ở thành phố có khi kẹt xe nhiều giờ, khói hương mù mịt. Một chuyến đi chùa có thể biến thành mệt mỏi, cáu gắt, đúng điều ngược lại với mục đích ban đầu. Mấy cách làm cho nhẹ nhàng:

1. Đi lệch ngày. Đi vào mười bốn hoặc mười sáu, hay ngày thường trong tuần lễ rằm. Ý nghĩa vẫn như vậy, chùa vắng hơn nhiều.
2. Đi sớm. Chùa thường mở cửa từ sáng sớm. Đi lúc trời vừa sáng vừa mát, vừa kịp nghe khoá tụng buổi sáng.
3. Chọn chùa gần nhà. Một ngôi chùa nhỏ trong xóm cũng là nơi thờ Phật như chùa lớn. Đi bộ được càng tốt.
4. Mang lễ nhỏ. Một bó hoa, ít trái cây. Không cần mang vàng mã, tiền âm phủ. Nhiều chùa đã treo bảng không nhận đồ này.
5. Thắp ít hương. Một nén, hoặc ba nén, cắm ở bát hương chung ngoài sân. Nhiều chùa khuyến khích không thắp hương trong chánh điện để giữ không khí.
6. Đặt tiền công đức đúng chỗ. Bỏ vào hòm công đức. Không gài tiền lên tay tượng, không rải tiền lẻ khắp nơi.

Lễ Phật thế nào cho trọn vẹn

Không cần lễ nhiều ban. Một trình tự đơn giản mà đầy đủ:

1. Vào cổng chùa, chậm bước, tắt chuông điện thoại.
2. Đặt lễ lên ban chính (thường là ban Tam Bảo trong chánh điện) nếu chùa cho phép, hoặc nơi chùa chỉ định.
3. Đứng ngay ngắn, chắp tay trước ngực, lạy hoặc vái ba lần.
4. Đứng yên một lúc, niệm "Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật" vài lần, hoặc chỉ thở chậm.
5. Thầm nói một ý nguyện cho năm mới, nên là một điều mình sẽ làm, chẳng hạn "năm nay con bớt nóng với mẹ", "năm nay con bỏ thuốc lá".
6. Lùi ra nhẹ nhàng, nhường chỗ cho người sau.

Nếu có thời gian, ngồi lại nghe một khoá tụng hoặc một bài giảng. Nửa tiếng ngồi yên trong chánh điện thường đáng giá hơn hai tiếng chen qua năm ban thờ.

Ăn chay và làm phước ngày rằm tháng Giêng

Nhiều gia đình ăn chay ngày rằm tháng Giêng như một cách mở đầu năm bằng lòng thương sự sống. Đây cũng là lúc dễ bắt đầu một thói quen ăn chay định kỳ, ví dụ mỗi ngày rằm và mùng Một trong năm. Một số người chọn làm phước đầu năm: góp gạo cho bếp ăn từ thiện, thăm người già neo đơn, tặng sách cho thư viện trường làng. Những việc này không cần đợi rằm, nhưng rằm tháng Giêng là cái mốc dễ nhớ.

Một việc làm được ngay

Trước rằm tháng Giêng, lấy một tờ giấy, viết ba ý nguyện cho năm mới, mỗi ý phải là một việc mình làm được, không phải điều mình xin. Ví dụ: tập thở năm phút mỗi sáng, ăn chay ngày rằm và mùng Một, gọi điện cho ông bà mỗi tuần. Mang tờ giấy đó đi chùa, đọc thầm khi lễ Phật. Đến rằm tháng Giêng năm sau, lấy ra xem mình đã làm được đến đâu. Đó là cách "cầu an" mà người xưa có lẽ muốn nói tới: tự mình gieo nhân bình an.