Lễ Phật Đản là ngày nào: ý nghĩa, nghi lễ tắm Phật và rước Phật

Lễ Phật Đản là ngày kỷ niệm Đức Phật Thích Ca ra đời. Ở Việt Nam, Giáo hội Phật giáo Việt Nam lấy rằm tháng Tư âm lịch làm ngày Phật Đản chung, và các chùa thường tổ chức đại lễ trong mấy ngày quanh mốc đó. Ba nghi lễ người ta hay thấy nhất là tắm Phật, rước Phật và thắp đèn, cả ba đều nhắc lại câu chuyện về một em bé sinh ra để rồi trở thành người giác ngộ.

Phật Đản là ngày nào và vì sao có nơi lễ khác ngày

Chữ "đản" nghĩa là sinh ra, nên Phật Đản là ngày sinh của Phật. Theo truyền thống, thái tử Tất Đạt Đa (Siddhartha) sinh tại vườn Lâm Tỳ Ni (Lumbini), nay thuộc Nepal, con của vua Tịnh Phạn và hoàng hậu Ma Da, thuộc dòng họ Thích Ca ở thành Ca Tỳ La Vệ. Các nhà nghiên cứu thường đặt đời sống của Ngài vào khoảng thế kỷ 6 đến thế kỷ 5 trước Công nguyên, nhưng năm sinh chính xác vẫn còn tranh luận.

Ngày lễ thì mỗi truyền thống chọn một cách:

• Bắc tông Việt Nam xưa phần nhiều lễ Phật Đản vào mùng 8 tháng Tư âm lịch, theo cách tính của Trung Hoa. Nhiều người lớn tuổi ở miền Bắc vẫn quen gọi "ngày mồng Tám tháng Tư".
• Nam tông (Phật giáo Thái Lan, Sri Lanka, Myanmar, Campuchia, các chùa Khmer Nam Bộ) lễ vào ngày trăng tròn tháng Vesak, thường rơi vào khoảng tháng Năm dương lịch. Ngày này kỷ niệm cùng lúc ba sự kiện: Phật đản sinh, thành đạo và nhập Niết Bàn.
• Giáo hội Phật giáo Việt Nam ngày nay thống nhất lấy rằm tháng Tư âm lịch, gần với ngày Vesak của thế giới.

Vì vậy nếu thấy chùa này làm lễ mùng 8, chùa kia làm lễ rằm, không có chùa nào "sai". Đó chỉ là dấu vết của những dòng truyền thừa khác nhau cùng sống trên một đất nước.

Vesak: khi Phật Đản thành ngày lễ của Liên Hợp Quốc

Năm 1999, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc ra nghị quyết công nhận Đại lễ Vesak là một ngày lễ văn hoá, tôn giáo của thế giới. Từ đó, Vesak có những lần tổ chức cấp quốc tế, và Việt Nam đã nhiều lần đăng cai: năm 2008 tại Hà Nội, năm 2014 tại chùa Bái Đính (Ninh Bình), năm 2019 tại chùa Tam Chúc (nay thuộc Ninh Bình), và năm 2025 tại TP.HCM.

Đối với người đi chùa bình thường, điều này có một ý nghĩa giản dị: Phật Đản không còn chỉ là ngày giỗ tổ của một tôn giáo, mà được nhìn như một dịp để nói về hoà bình, lòng từ và sự hiểu biết lẫn nhau.

Câu chuyện đản sinh: phần sử và phần truyền thuyết

Kinh điển và truyện kể về ngày Phật ra đời có nhiều chi tiết đẹp. Hoàng hậu Ma Da trên đường về quê mẹ sinh nở thì dừng chân ở vườn Lâm Tỳ Ni, vịn cành cây vô ưu mà sinh thái tử. Truyện kể rằng thái tử vừa sinh đã đi bảy bước, dưới mỗi bước nở một hoa sen, một tay chỉ trời, một tay chỉ đất mà nói câu âm Hán Việt quen thuộc: "Thiên thượng thiên hạ, duy ngã độc tôn". Truyện cũng kể có chín con rồng phun nước thơm tắm cho thái tử.

Nên đọc những chi tiết này như biểu tượng, không như biên bản. Bảy bước sen thường được giảng là con đường vượt ra khỏi vòng mê lầm. Câu "duy ngã độc tôn" hay bị hiểu nhầm thành kiêu ngạo, nhưng cách giảng phổ biến trong nhà chùa là: trong mỗi người đều có khả năng giác ngộ, và chính khả năng đó là thứ đáng quý nhất. Chữ "ngã" ở đây không phải cái tôi hơn thua.

Phần có thể nói chắc hơn là địa điểm. Tại Lumbini có trụ đá do vua A Dục (Ashoka) dựng vào thế kỷ 3 trước Công nguyên, khắc chữ ghi nhận đây là nơi Phật ra đời. Khu vực này nay là di sản thế giới UNESCO và là nơi hành hương của Phật tử khắp nơi.

Các nghi lễ trong mùa Phật Đản

Tắm Phật

Tắm Phật (lễ mộc dục) là nghi lễ đặc trưng nhất. Chùa đặt một tượng Phật sơ sinh nhỏ, đứng, một tay chỉ lên, trong một chậu hoặc bồn có hoa. Người dự lễ lần lượt dùng gáo nhỏ múc nước thơm, thường là nước pha hương liệu hoặc nước sạch có cánh hoa, rưới nhẹ lên vai tượng. Nghi lễ nhắc lại chi tiết chín rồng phun nước trong truyện đản sinh.

Ý nghĩa mà các thầy hay nhắc: tắm tượng Phật bên ngoài là để nhớ gột rửa tâm mình bên trong. Mỗi gáo nước có thể đi kèm một ý nguyện cụ thể: bớt nóng nảy, bớt nói lời làm tổn thương, sống tử tế hơn với người trong nhà.

Rước Phật và xe hoa

Ở nhiều địa phương, đặc biệt là Huế và các tỉnh miền Trung, mùa Phật Đản có rước kiệu Phật, xe hoa và đèn hoa sen dọc đường phố. Huế nổi tiếng với cảnh nhà nhà đặt bàn hương án, treo đèn và cờ Phật giáo trước cửa. Lễ rước thường do các chùa và Ban trị sự Giáo hội địa phương tổ chức, có thông báo trước về lộ trình.

Đèn, hoa và cờ năm sắc

Mùa này chùa treo đèn lồng hình hoa sen, cờ Phật giáo năm màu. Ánh đèn tượng trưng cho trí tuệ xua tan bóng tối vô minh, tức là sự không hiểu rõ bản chất sự việc. Một số chùa có đêm hoa đăng, thả đèn trên hồ hoặc sông.

Lễ chính và khoá tu

Buổi đại lễ chính thường có tụng kinh, đọc thông điệp Phật Đản của Giáo hội, thuyết giảng về cuộc đời Đức Phật. Nhiều chùa mở khoá tu một ngày, ngày hội hiến máu, phát quà cho người khó khăn trong dịp này. Lịch cụ thể mỗi chùa mỗi khác, nên xem thông báo của chùa hoặc trang chính thức của Giáo hội địa phương.

Bảng tóm tắt: Phật Đản trong các truyền thống

Phật Đản ở Việt Nam: vài nét đáng nhớ

Phật giáo có mặt ở Việt Nam từ rất sớm, với trung tâm Luy Lâu ở vùng Thuận Thành (nay thuộc Bắc Ninh). Đại Việt sử ký toàn thư có ghi các vua thời Lý, Trần tổ chức lễ Phật trong cung và ở chùa, dù không phải lần nào cũng nêu rõ là lễ Phật Đản. Có thể nói chắc rằng tục tắm Phật mùa tháng Tư đã có từ lâu đời trong các chùa Bắc tông.

Ngày nay, Phật Đản là dịp mà nhiều người ít khi đi chùa cũng ghé lại. Ở Đà Nẵng, các chùa lớn như ba chùa Linh Ứng đều có đại lễ. Ở các tỉnh Nam Bộ, chùa Khmer tổ chức lễ theo lịch Nam tông, với nghi thức đi nhiễu ba vòng quanh chánh điện trong đêm, tay cầm nến, hoa và nhang.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Phật Đản phải mua chim cá phóng sinh." Phóng sinh xuất phát từ lòng thương sự sống, nhưng nhiều chùa hiện nay khuyên không nên mua chim cá bán sẵn để thả, vì chính nhu cầu đó khiến người ta bắt thêm. Thả cá không đúng nơi còn có thể làm hại hệ sinh thái. Thay vào đó có thể ăn chay, ủng hộ cứu hộ động vật, hoặc đơn giản là không sát sinh trong ngày.
• "Tắm Phật để được may mắn." Nghi lễ không có mục đích đổi lấy vận may. Giá trị của nó nằm ở chỗ nhắc mình làm sạch tâm.
• "Phải sắm mâm lễ lớn." Một bó hoa, ít trái cây, hoặc chỉ đến dự lễ với lòng thành là đủ. Phần tiền định dùng cho mâm lễ to có thể đem giúp người cần.
• "Phật Đản là ngày của riêng người theo đạo." Chùa đón mọi người. Khách đến dự, đứng yên lặng nghe giảng, quan sát nghi lễ với thái độ tôn trọng là hoàn toàn được.

Làm gì trong mùa Phật Đản năm nay

Không cần đợi tới ngày đại lễ mới bắt đầu. Có thể chọn một trong mấy việc sau, làm được ngay:

1. Dự một buổi tắm Phật. Hỏi lịch ở chùa gần nhà, đến sớm, xếp hàng theo hướng dẫn. Khi rưới nước, nói thầm một ý nguyện cụ thể cho chính mình, không cầu xin gì.
2. Giữ năm giới trong một ngày. Không sát sinh, không lấy của không cho, không tà dâm, không nói dối, không uống rượu và chất say. Thử giữ trọn một ngày rằm tháng Tư để biết nó khó ở chỗ nào.
3. Đọc lại cuộc đời Đức Phật. Chọn một cuốn sách về cuộc đời Đức Phật do nhà xuất bản uy tín ấn hành, đọc một chương mỗi tối trong tuần lễ Phật Đản.
4. Làm một việc tốt có tên, có địa chỉ. Một lần hiến máu, một túi đồ cho mái ấm, một bữa cơm cho người neo đơn quanh xóm. Lòng từ cụ thể bao giờ cũng có giá trị hơn mâm lễ to.

Nếu đến dự đại lễ ở chùa lớn, hãy mặc trang phục kín đáo, đi sớm, gửi xe ở bãi chùa hướng dẫn, và để ý những khu vực dành riêng cho chư tăng. Đông người là lúc dễ quên giữ im lặng, mà im lặng chính là món quà tốt nhất dành cho một buổi lễ.