Lễ Vu Lan là ngày lễ báo hiếu của Phật giáo, tổ chức vào rằm tháng Bảy âm lịch. Lễ bắt nguồn từ tích ngài Mục Kiền Liên cứu mẹ trong kinh Vu Lan Bồn, và ở Việt Nam gắn với nghi thức bông hồng cài áo: hoa đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ. Báo hiếu đúng nghĩa, theo cách nhà chùa thường giảng, là chăm cha mẹ bằng việc làm cụ thể khi họ còn sống, và sống tử tế để cha mẹ yên lòng.
Vu Lan là gì, vì sao vào rằm tháng Bảy
"Vu Lan Bồn" là cách phiên âm Hán từ chữ Phạn Ullambana. Cách giải thích quen thuộc trong kinh sách chữ Hán là "giải đảo huyền", nghĩa là cứu những người đang bị treo ngược, ý chỉ nỗi khổ cùng cực. Các nhà nghiên cứu ngôn ngữ còn tranh luận về gốc chữ này, nhưng nghĩa "cứu khổ" thì truyền thống Phật giáo Bắc tông thống nhất.
Rằm tháng Bảy là ngày kết thúc ba tháng an cư kiết hạ của chư tăng theo lịch Bắc tông. Trong ba tháng đó, tăng ni ở yên một nơi để học và tu tập. Ngày cuối mùa an cư có lễ Tự tứ, khi các vị tăng tự nói lỗi của mình trước đại chúng và xin chỉ bảo. Theo kinh Vu Lan Bồn, đây là thời điểm công đức tu tập của chư tăng trọn vẹn nhất, nên việc cúng dường vào ngày này được xem là có ý nghĩa đặc biệt.
Tích Mục Kiền Liên cứu mẹ
Mục Kiền Liên (tên Phạn là Maudgalyayana) là một trong hai đại đệ tử hàng đầu của Đức Phật, nổi tiếng là người có thần thông bậc nhất. Theo kinh Vu Lan Bồn, sau khi đắc đạo, ngài muốn biết người mẹ đã mất đang ở đâu. Ngài thấy mẹ sinh vào cảnh ngạ quỷ, tức loài quỷ đói, thân gầy trơ xương, cổ nhỏ như kim, không ăn uống được.
Thương mẹ, ngài dâng một bát cơm. Bà mẹ vì tham, một tay che bát, một tay bốc ăn, nhưng cơm vừa đưa lên miệng đã hoá thành than lửa. Mục Kiền Liên khóc, về bạch với Phật. Đức Phật dạy rằng nghiệp của mẹ ngài quá nặng, sức một người không cứu được, phải nhờ sức chung của chư tăng mười phương. Vào ngày rằm tháng Bảy, khi chư tăng mãn hạ, hãy sắm đồ cúng dường các vị. Nhờ công đức đó, mẹ ngài thoát khỏi cảnh khổ. Đức Phật dạy thêm rằng người con hiếu thảo đời sau cũng có thể làm như thế để báo đáp cha mẹ hiện tại và cha mẹ nhiều đời.
Trong văn hoá Việt Nam và Trung Hoa, mẹ của Mục Kiền Liên thường được gọi là bà Thanh Đề. Tên này và nhiều chi tiết kể thêm, như việc bà giết hại sinh vật hay đối xử tệ với người tu, đến từ truyện kể và văn học dân gian về sau, không có trong bản kinh ngắn. Đọc tích này, điều đáng giữ không phải cảnh địa ngục mà là hai ý: tình thương của người con không chịu bỏ cuộc, và việc tốt làm cùng nhiều người có sức mạnh lớn hơn sức một người.
Bông hồng cài áo: một nghi thức người Việt
Nghi thức cài hoa hồng lên áo trong lễ Vu Lan là nét riêng của Phật giáo Việt Nam. Nó gắn với bài tuỳ bút Bông hồng cài áo, viết năm 1962, nhắc lại một tục tác giả gặp ở Nhật Bản: ngày lễ của mẹ, ai còn mẹ thì cài hoa đỏ, ai mất mẹ thì cài hoa trắng. Bài viết lan rộng, rồi được đọc trong các lễ Vu Lan ở miền Nam, và từ đó nghi thức này trở thành phần quen thuộc của lễ ở khắp cả nước.
Trong buổi lễ, các bạn trẻ trong gia đình Phật tử thường đi giữa các hàng ghế, hỏi nhỏ từng người rồi cài hoa. Người còn mẹ nhận hoa đỏ hoặc hồng, người đã mất mẹ nhận hoa trắng. Có chùa thêm màu khác cho người còn cha mẹ nhưng ở xa, tuỳ cách tổ chức. Khoảnh khắc nhận hoa thường rất lặng. Nhiều người kể rằng chính lúc đó họ mới nhớ đã lâu lắm chưa gọi điện về nhà.
Ý nghĩa của bông hoa không nằm ở màu sắc. Nó là một lời nhắc: cha mẹ không ở bên mình mãi.
Vu Lan và "xá tội vong nhân": hai lớp khác nhau
Rằm tháng Bảy ở Việt Nam là ngày của hai truyền thống đan vào nhau, nên dễ nhầm:
| Lễ Vu Lan (Phật giáo) | Tết Trung Nguyên, xá tội vong nhân (dân gian) | |
|---|---|---|
| Gốc | Kinh Vu Lan Bồn, tích Mục Kiền Liên | Tín ngưỡng tam nguyên của Trung Hoa, quan niệm "mở cửa ngục" tháng Bảy |
| Trọng tâm | Báo hiếu cha mẹ, cúng dường chư tăng | Cúng cô hồn, người chết không ai thờ |
| Nghi thức thường gặp | Tụng kinh Vu Lan, cài hoa hồng, thuyết giảng về hiếu đạo | Cúng cháo, gạo muối, bỏng ngô ở ngoài sân, đốt vàng mã |
| Nơi làm | Chủ yếu ở chùa | Chủ yếu ở nhà, cơ quan, cửa hàng |
Nhiều chùa cũng có lễ chẩn tế, thí thực cô hồn trong tháng Bảy, là việc bố thí cho những vong linh đói khổ theo tinh thần từ bi. Nhưng chuyện kiêng kỵ cả tháng ("tháng cô hồn" không mua nhà, không cưới xin) là tập quán dân gian, không phải lời Phật dạy. Về vàng mã, nhiều chùa và Giáo hội Phật giáo Việt Nam đã khuyến khích hạn chế đốt, vì vừa tốn kém vừa ô nhiễm, mà không đúng với tinh thần nhân quả: điều người đã khuất cần là phước lành từ việc làm tốt của người sống.
Báo hiếu đúng nghĩa: không chỉ một ngày
Kinh sách Phật giáo nói về hiếu khá nhiều. Kinh Báo Phụ Mẫu Trọng Ân kể ân sâu của cha mẹ. Trong các kinh Nam tông, Đức Phật dạy rằng dù cõng cha mẹ trên vai trăm năm cũng chưa trả hết ân, nhưng giúp cha mẹ có niềm tin đúng, sống có giới hạnh và hiểu biết thì mới gọi là đền đáp trọn. Diễn đạt lại bằng lời thường, báo hiếu có ba tầng:
- Nuôi thân: cơm ăn, thuốc men, chỗ ở tử tế, đưa đi khám bệnh đúng hẹn.
- Nuôi lòng: thời gian, sự lắng nghe, không làm cha mẹ lo lắng, không nói lời nặng.
- Nuôi trí: cùng cha mẹ đi chùa, nghe một bài giảng, cùng làm việc thiện, giúp cha mẹ sống những năm cuối an nhiên chứ không sợ hãi.
Với cha mẹ đã mất, người con báo hiếu bằng cách sống tốt, làm việc thiện và hồi hướng, tức là dành phần phước của việc thiện ấy cho người đã khuất. Tụng kinh, cúng dường, phóng sinh có ý thức, giúp người nghèo đều được xem là cách hồi hướng.
Đi lễ Vu Lan ở chùa: cần biết gì
- Thời gian: nhiều chùa tổ chức lễ trong khoảng từ mùng Một đến rằm tháng Bảy, có chùa làm vào cuối tuần gần rằm cho Phật tử đi làm tham dự. Xem thông báo của chùa trước.
- Ghi tên cầu siêu, cầu an: nếu muốn ghi tên cha mẹ, ông bà vào sớ, hỏi văn phòng chùa. Phần công đức tuỳ tâm, chùa không đặt mức.
- Đồ lễ: hoa, trái cây là đủ. Không mang đồ mặn vào chùa.
- Trang phục: kín đáo, màu nhã. Nhiều Phật tử mặc áo tràng.
- Cài hoa: nếu được hỏi còn mẹ không, chỉ cần trả lời. Người đi cùng trẻ nhỏ có thể giải thích ý nghĩa cho các em ngay lúc đó.
Một việc làm ngay trong mùa Vu Lan
Ngồi xuống viết ra ba điều cha mẹ cần mà mình chưa làm được: một lần khám sức khoẻ tổng quát, một bữa cơm cả nhà, một cuộc gọi dài không vội. Chọn một điều làm ngay tuần này. Nếu cha mẹ đã mất, hãy chọn một việc tốt nhân danh cha mẹ: giúp một người già trong xóm, gửi một phần quà cho mái ấm, hay đơn giản là giữ năm giới trọn một ngày rằm và hồi hướng cho cha mẹ.
Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc bản kinh Vu Lan Bồn (bản ngắn, đọc vài phút là xong) và kinh Báo Phụ Mẫu Trọng Ân trong các tuyển tập kinh tụng phổ thông. Tụng chậm, đọc kỹ, sẽ thấy kinh nói về hiếu thực tế hơn nhiều người nghĩ.
Câu hỏi thường gặp
Lễ Vu Lan là ngày nào?
Lễ Vu Lan chính là ngày rằm tháng Bảy âm lịch. Nhiều chùa tổ chức lễ trong nửa đầu tháng Bảy, hoặc vào cuối tuần gần rằm để nhiều người tham dự. Ngày dương lịch thay đổi theo từng năm.
Mục Kiền Liên là ai?
Mục Kiền Liên là một trong hai đại đệ tử hàng đầu của Đức Phật, nổi tiếng thần thông bậc nhất. Theo kinh Vu Lan Bồn, ngài dùng thần thông thấy mẹ chịu khổ trong cảnh ngạ quỷ và được Phật chỉ cách cúng dường chư tăng ngày rằm tháng Bảy để cứu mẹ.
Bông hồng cài áo đỏ và trắng nghĩa là gì?
Hoa đỏ hoặc hồng dành cho người còn mẹ, hoa trắng dành cho người đã mất mẹ. Nghi thức gắn với bài tuỳ bút Bông hồng cài áo viết năm 1962 và trở thành nét riêng của lễ Vu Lan ở Việt Nam.
Lễ Vu Lan và cúng cô hồn có phải là một?
Không. Vu Lan là lễ báo hiếu của Phật giáo, tổ chức chủ yếu ở chùa. Cúng cô hồn, xá tội vong nhân là tập tục dân gian bắt nguồn từ tín ngưỡng Trung Nguyên, trùng ngày rằm tháng Bảy nên hay bị gộp làm một.
Rằm tháng Bảy có cần đốt nhiều vàng mã không?
Đốt vàng mã không phải nghi thức của Phật giáo. Nhiều chùa khuyến khích hạn chế hoặc bỏ, vì tốn kém và ô nhiễm. Theo lời Phật dạy, việc làm thiện của người sống mới là điều có ý nghĩa với người đã khuất.
