Ngày mùng Một và ngày rằm là hai ngày đầu và giữa tháng âm lịch, nhà Phật gọi chung là ngày sóc vọng. Từ thời Đức Phật, đây là những ngày chư tăng họp lại tụng giới, còn người tại gia đến chùa nghe pháp, giữ giới và ăn chay. Nên làm gì trong hai ngày này có thể gói gọn: đi chùa hoặc lễ Phật tại nhà, ăn chay nếu được, giữ lời nói và việc làm trong sạch hơn ngày thường.
Sóc vọng là gì, vì sao là mùng Một và rằm
"Sóc" là ngày trăng non, tức mùng Một. "Vọng" là ngày trăng tròn, tức rằm. Lịch âm dựa vào chu kỳ mặt trăng, nên hai ngày này là hai cái mốc tự nhiên dễ nhớ nhất trong tháng, ở đâu cũng nhìn thấy được.
Ở Ấn Độ cổ, nhiều trường phái tu hành đã có thói quen tụ họp vào ngày trăng non và trăng tròn. Theo Luật tạng, Đức Phật cho phép tăng đoàn giữ tục này và đặt thành lễ Bố tát (tiếng Pali là uposatha): mỗi nửa tháng, chư tăng ở cùng một vùng họp lại, tụng đọc giới luật, ai phạm lỗi thì nói ra để sửa. Đến nay, các chùa cả Bắc tông lẫn Nam tông vẫn giữ lễ Bố tát, thường vào ngày rằm và ngày cuối tháng hoặc mùng Một.
Với người tại gia, ngày uposatha là ngày đến chùa cúng dường, nghe pháp và giữ thêm giới. Ở các nước Nam tông như Thái Lan, Sri Lanka, Myanmar, ngày trăng tròn và trăng non là ngày đi chùa quen thuộc. Một số truyền thống còn tính thêm hai ngày trăng thượng huyền, hạ huyền, thành bốn ngày giới trong một tháng.
Những việc nên làm ngày mùng Một và rằm
Đi chùa hoặc lễ Phật tại nhà
Không ai bắt buộc phải đến chùa mỗi mùng Một, ngày rằm. Nếu nhà gần chùa, có thể đi sớm trước giờ làm. Nhiều chùa có khoá tụng buổi sáng hoặc buổi tối các ngày này, ví dụ khoá lễ sám hối hồng danh, tụng kinh Phổ Môn hoặc Dược Sư. Nếu không đi được, chỉ cần lễ Phật tại nhà: dâng hoa, nước sạch, thắp một nén hương, ngồi tụng một bài kinh ngắn hoặc niệm Phật năm, mười phút.
Ăn chay
Ăn chay ngày sóc vọng là thói quen phổ biến nhất của Phật tử Việt Nam. Người mới bắt đầu thường chọn nhị trai, tức ăn chay hai ngày mùng Một và rằm. Muốn tăng dần thì có tứ trai, thập trai, tức bốn hoặc mười ngày mỗi tháng, ngày cụ thể tuỳ truyền thống mỗi chùa. Ăn chay ở đây không phải kiêng cữ để lấy may, mà là thực tập lòng thương sự sống, ít nhất trong một ngày.
Giữ giới chặt hơn một chút
Phật tử đã quy y giữ năm giới hằng ngày. Ngày sóc vọng là dịp để soát lại: tháng qua có nói dối không, có nói lời làm tổn thương ai không, có uống say không. Ai muốn thực tập sâu hơn có thể thọ Bát quan trai giới, tức tám giới giữ trong một ngày một đêm, thường gồm: không sát sinh, không trộm cắp, không dâm dục, không nói dối, không uống rượu và chất say, không trang điểm và xem ca múa, không nằm giường cao rộng, không ăn sau giờ ngọ. Nhiều chùa tổ chức khoá tu Bát quan trai vào cuối tuần gần rằm. Muốn tham gia thì hỏi lịch ở văn phòng chùa.
Nhìn lại nửa tháng vừa qua
Lễ Bố tát của chư tăng là lễ nhìn lại mình. Người tại gia có thể làm phiên bản đơn giản: tối ngày rằm, ngồi năm phút, nghĩ xem nửa tháng qua mình đã làm điều gì tốt, điều gì chưa tốt, và nửa tháng tới sửa một việc gì. Đây chính là tinh thần sám hối: không phải than khóc tội lỗi, mà là thấy rõ để làm lại.
Bảng gợi ý: ba mức thực hành theo thời gian có được
| Thời gian có | Sáng | Trong ngày | Tối |
|---|---|---|---|
| Rất bận (10 phút) | Thay nước, thắp hương bàn thờ Phật, chắp tay ba lần | Ăn chay một bữa trưa | Ngồi yên năm phút, nhìn lại nửa tháng |
| Vừa phải (khoảng 1 giờ) | Đi chùa gần nhà, lễ Phật, nghe một phần khoá tụng sáng | Ăn chay cả ngày, tránh nói chuyện thị phi | Tụng một bài kinh ngắn như Bát Nhã Tâm Kinh tại nhà |
| Rảnh trọn ngày | Thọ Bát quan trai ở chùa | Nghe pháp, làm công quả, thiền hành | Dự khoá lễ tối, xả giới sáng hôm sau theo hướng dẫn của chùa |
Những điều không cần lo
Quanh ngày mùng Một và rằm có khá nhiều kiêng kỵ dân gian: kiêng cắt tóc, kiêng cho vay, kiêng quét nhà, kiêng đi xa. Phần lớn đến từ tục lệ địa phương hay tín ngưỡng dân gian, không có trong lời Phật dạy. Người theo đạo Phật không cần lo những điều này.
Cũng không cần lo nếu một tháng nào đó quên mất ngày rằm. Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở nhân quả và việc làm của mình mỗi ngày, không ở ngày nào "tốt" hay "xấu". Sóc vọng chỉ là cái mốc giúp mình nhớ, giống như cái chuông báo thức.
Người làm ca kíp, đi công tác xa hay chăm con nhỏ thường lo mình "không giữ được ngày". Có thể dời việc ăn chay sang ngày gần nhất mình chủ động được, hoặc chỉ giữ một bữa. Lời khuyên quen thuộc dành cho Phật tử mới là: giữ ít mà đều tốt hơn giữ nhiều mà đứt quãng. Điều quan trọng là mỗi lần trăng tròn, trăng non, mình có một lúc quay về với chính mình.
Còn chuyện đốt vàng mã, sắm lễ mặn ngày rằm để "cúng Phật": Phật giáo không có những nghi thức này. Bàn thờ Phật chỉ cần hoa, đèn, nước, trái cây. Nếu gia đình có bàn thờ tổ tiên riêng và muốn cúng theo phong tục, đó là việc của tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, nên tách bạch với bàn thờ Phật.
Đi chùa mùng Một, rằm ở thành phố: mẹo cho người đi làm
- Chọn khoá tụng tối. Nhiều chùa trong phố có khoá tụng buổi tối, thường sau giờ tan làm. Hỏi lịch một lần, ghi vào điện thoại.
- Mang theo áo khoác dài. Đi thẳng từ chỗ làm tới chùa thì một chiếc áo khoác kín vai giúp trang phục đủ trang nghiêm.
- Gửi xe đúng chỗ. Ngày rằm chùa đông, gửi xe ở bãi chùa hướng dẫn, không đỗ chắn lối người dân.
- Ăn chay ở nơi làm việc. Mang cơm chay theo hoặc chọn quán chay gần chỗ làm. Báo trước với đồng nghiệp nếu có bữa liên hoan trùng ngày, đa số sẽ thông cảm.
Một việc làm được ngay
Mở lịch trên điện thoại, đặt nhắc nhở lặp lại vào sáng mùng Một và rằm âm lịch hằng tháng (nhiều ứng dụng lịch có tuỳ chọn lịch âm). Nội dung nhắc chỉ cần một dòng: "Hôm nay ăn chay, nói chậm lại". Sau ba tháng giữ đều nhị trai, có thể thử tăng thêm hoặc đăng ký một khoá tu Bát quan trai ở chùa gần nhà.
Câu hỏi thường gặp
Ngày mùng Một và ngày rằm nên làm gì?
Nên lễ Phật ở chùa hoặc tại nhà, ăn chay nếu có thể, giữ lời nói và việc làm cẩn trọng hơn ngày thường, và dành vài phút nhìn lại nửa tháng qua. Không cần sắm lễ lớn hay đốt vàng mã.
Sóc vọng là gì?
Sóc là ngày mùng Một, khi trăng non. Vọng là ngày rằm, khi trăng tròn. Trong Phật giáo, đây là những ngày chư tăng làm lễ Bố tát tụng giới và Phật tử tại gia đến chùa nghe pháp, giữ giới.
Ăn chay nhị trai, tứ trai, thập trai là gì?
Là ăn chay hai, bốn hoặc mười ngày trong một tháng âm lịch. Nhị trai thường là mùng Một và rằm. Các ngày của tứ trai và thập trai có thể khác nhau theo truyền thống từng chùa, nên hỏi chùa mình thường đến.
Bát quan trai giới là gì?
Là tám giới Phật tử tại gia thọ trì trong một ngày một đêm, sống gần giống người xuất gia, trong đó có giới không ăn sau giờ ngọ. Nhiều chùa tổ chức khoá tu Bát quan trai vào ngày rằm hoặc cuối tuần gần đó.
Ngày rằm có kiêng cắt tóc, cho vay không?
Đó là kiêng kỵ dân gian, không có trong giáo lý Phật giáo. Người theo đạo Phật không cần lo những điều này, mà chú ý tới việc làm và lời nói của mình trong ngày.
