Ngày vía Quán Thế Âm Bồ Tát rơi vào ba ngày âm lịch: 19 tháng Hai, 19 tháng Sáu và 19 tháng Chín. Theo truyền thống Bắc tông, ba ngày này lần lượt kỷ niệm Bồ Tát đản sinh, thành đạo và xuất gia. Cách lễ phổ biến là đến chùa hoặc lễ tại nhà, tụng kinh Phổ Môn, niệm danh hiệu Bồ Tát, ăn chay, và quan trọng nhất là học theo hạnh lắng nghe, cứu khổ của Ngài trong đời sống hằng ngày.
Quán Thế Âm là ai
Quán Thế Âm (tiếng Phạn là Avalokiteśvara) là vị Bồ Tát tượng trưng cho lòng từ bi trong Phật giáo Đại thừa. Chữ "Quán Thế Âm" thường được giảng là "lắng nghe, quán xét tiếng kêu của thế gian". Tên gọi khác là Quán Tự Tại, nghĩa là quán chiếu một cách tự tại, không vướng mắc. Người Việt gọi thân mật là Phật Bà Quan Âm, hay Mẹ Quan Âm.
"Bồ Tát" là người đã phát nguyện giác ngộ và nguyện ở lại giúp chúng sinh, chưa vội vào Niết Bàn riêng mình. Nguồn kinh nói rõ nhất về Quán Thế Âm là phẩm Phổ Môn, phẩm thứ 25 trong kinh Pháp Hoa, ở Việt Nam thường tụng riêng thành kinh Phổ Môn. Ngài cũng là người thuyết trong Bát Nhã Tâm Kinh, mở đầu bằng câu âm Hán Việt quen thuộc "Quán Tự Tại Bồ Tát hành thâm Bát nhã Ba la mật đa thời".
Ở Ấn Độ, Quán Thế Âm thường được tạc với hình nam. Khi sang Trung Hoa, dần dần hình tượng chuyển sang nữ, dịu dàng như người mẹ. Phật giáo Việt Nam theo hình tượng này, với các dạng quen thuộc: Quan Âm cầm bình nước cành dương, Quan Âm Nam Hải đứng trên sóng, Quan Âm nghìn mắt nghìn tay.
Ba ngày vía: nguồn gốc và cách hiểu
| Ngày âm lịch | Kỷ niệm theo truyền thống | Ghi chú |
|---|---|---|
| 19 tháng Hai | Bồ Tát đản sinh | Ở Đà Nẵng trùng dịp lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn |
| 19 tháng Sáu | Bồ Tát thành đạo | Giữa mùa an cư kiết hạ của chư tăng Bắc tông |
| 19 tháng Chín | Bồ Tát xuất gia | Nhiều chùa có khoá lễ, khoá tu một ngày |
Cần nói thẳng: ba ngày này không có trong kinh điển Ấn Độ. Chúng đến từ truyền thống Phật giáo Trung Hoa, gắn với truyện công chúa Diệu Thiện, người con gái nhất quyết đi tu, chịu nhiều thử thách rồi được xem là hoá thân của Quán Thế Âm. Truyện này lan rộng ở Trung Hoa và theo đó vào Việt Nam. Vì vậy các nước Nam tông không có ngày vía Quán Thế Âm, và ngay trong Bắc tông cũng có nơi chú trọng, có nơi không.
Nói vậy không phải để giảm giá trị ngày lễ. Ngày vía là cái mốc để người ta nhớ đến một hình mẫu đạo đức. Không cần tin theo nghĩa đen rằng Bồ Tát sinh đúng ngày đó, cũng có thể dùng ba ngày này để thực tập lòng từ bi.
Quan Âm trong văn hoá Việt
Người Việt có những câu chuyện Quan Âm của riêng mình. Nổi tiếng nhất là Quan Âm Thị Kính, truyện thơ Nôm và vở chèo kể về người phụ nữ bị nghi oan nhiều lần, giả trai đi tu, nhẫn nhục chịu đựng đến cuối đời, sau thành Phật Bà. Đây là truyện văn học dân gian, không phải sử, nhưng nó cho thấy cách người Việt hiểu Quan Âm: lòng từ bi đi liền với sức nhẫn nại phi thường.
Truyện Quan Âm Nam Hải dựa trên tích Diệu Thiện, gắn với hình ảnh Bồ Tát đứng trên sóng biển che chở thuyền bè. Có lẽ vì vậy mà nhiều làng ven biển, cửa sông có tượng Quan Âm hướng ra biển. Tượng Quán Thế Âm ở chùa Linh Ứng Bãi Bụt trên bán đảo Sơn Trà, Đà Nẵng, cũng quay mặt ra biển, theo giới thiệu của chùa mang ý nguyện che chở ngư dân.
Ở Đà Nẵng, dịp 19 tháng Hai có lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn, đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, với nghi lễ ở chùa và rước tượng. Ai ở gần có thể tham dự, nhớ xem thông báo chính thức về lịch và đường đi.
Cách lễ ngày vía Quán Thế Âm
Ở chùa
Nhiều chùa Bắc tông tổ chức khoá lễ vía vào buổi sáng hoặc tối ngày 19, có chùa từ tối 18. Khoá lễ thường gồm tụng kinh Phổ Môn, trì chú Đại Bi, niệm danh hiệu Bồ Tát và đi nhiễu, tức là đi chậm vòng quanh chánh điện vừa đi vừa niệm. Người đến dự chỉ cần đi theo đại chúng, không biết đọc thì đứng chắp tay lắng nghe.
Tại nhà
Nếu nhà có bàn thờ Phật, có thể làm một thời khoá đơn giản khoảng 20 đến 30 phút:
- Lau bàn thờ, thay nước sạch, dâng hoa hoặc trái cây. Không cần đồ mặn, không cần vàng mã.
- Thắp một nén hương, đứng chắp tay, lạy ba lạy.
- Tụng kinh Phổ Môn. Ai chưa quen có thể đọc bản âm Hán Việt kèm bản tiếng Việt trong sách kinh tụng phổ thông, hoặc tụng chú Đại Bi.
- Niệm danh hiệu "Nam mô Đại Từ Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát", chậm rãi, có thể dùng tràng hạt để đếm.
- Ngồi yên vài phút, sau đó hồi hướng: nguyện công đức buổi tụng đến cho người thân và mọi người đang khổ.
Ăn chay
Nhiều Phật tử ăn chay vào ba ngày vía, có người ăn chay cả tháng Hai, tháng Sáu, tháng Chín âm lịch. Đây là cách tự nhiên để gắn ngày lễ với lòng thương sự sống, đúng tinh thần của Bồ Tát.
Hiểu đúng về "cầu Quan Âm"
Kinh Phổ Môn kể rằng ai gặp nạn mà nhất tâm niệm danh hiệu Quán Thế Âm thì được cứu: lửa không cháy, nước không chìm, gông xiềng tự mở. Nhiều người đọc theo nghĩa đen và đến ngày vía để cầu con, cầu tài, cầu bình an như một giao dịch.
Các vị giảng sư thường giải thích sâu hơn: khi tâm thật sự tĩnh lặng và tràn đầy từ bi, "lửa" sân hận không đốt được mình, "nước" tham ái không nhấn chìm được mình. Niệm danh hiệu Bồ Tát là cách gọi dậy chính phẩm chất ấy trong lòng. Cách hiểu này không phủ nhận niềm tin của ai, nhưng giúp người đi lễ không thất vọng khi lời cầu chưa thành, và không bị lợi dụng bởi những người hứa "cầu gì được nấy".
Học hạnh Quán Thế Âm: một việc làm ngay
Hạnh của Quán Thế Âm là lắng nghe. Vào ngày vía sắp tới, hãy thực tập một buổi lắng nghe trọn vẹn: chọn một người thân, có thể là cha mẹ, vợ chồng, hay một đứa trẻ, ngồi nghe họ nói mười lăm phút. Không ngắt lời, không khuyên, không nhìn điện thoại. Chỉ nghe, và hỏi thêm một câu "rồi sao nữa" khi họ ngừng.
Nhiều người kể rằng mười lăm phút ấy khó hơn tụng một bộ kinh. Và đó chính là lý do người xưa chọn hình ảnh một vị Bồ Tát "nghe tiếng kêu của thế gian" để làm gương.
Câu hỏi thường gặp
Ngày vía Quán Thế Âm là ngày nào?
Có ba ngày vía Quán Thế Âm theo âm lịch: 19 tháng Hai (đản sinh), 19 tháng Sáu (thành đạo) và 19 tháng Chín (xuất gia). Đây là truyền thống của Phật giáo Bắc tông, có nguồn gốc từ Trung Hoa.
Ngày vía Quan Âm nên làm gì?
Có thể đến chùa dự khoá lễ hoặc lễ tại nhà: dâng hoa, tụng kinh Phổ Môn hoặc chú Đại Bi, niệm danh hiệu Bồ Tát, ăn chay. Quan trọng hơn cả là thực tập lòng từ bi và lắng nghe người xung quanh.
Quán Thế Âm là nam hay nữ?
Trong kinh điển và nghệ thuật Ấn Độ, Quán Thế Âm thường có hình nam. Khi sang Trung Hoa và Việt Nam, hình tượng chuyển dần sang nữ để thể hiện lòng từ như mẹ. Bồ Tát vốn được hiểu là vượt ngoài phân biệt nam nữ.
Ngày vía Quan Âm có trong kinh Phật không?
Ba ngày vía không có trong kinh điển Ấn Độ mà đến từ truyền thống Trung Hoa, gắn với truyện công chúa Diệu Thiện. Phật giáo Nam tông không có các ngày vía này. Tuy vậy, đây vẫn là dịp có ý nghĩa để thực hành lòng từ bi.
Quan Âm Thị Kính có phải là Quán Thế Âm không?
Quan Âm Thị Kính là nhân vật trong truyện thơ và chèo Việt Nam, người phụ nữ chịu oan, nhẫn nhục tu hành và được dân gian tôn là Phật Bà. Đây là truyện văn học dân gian thể hiện cách người Việt hiểu về Quán Thế Âm, không phải sử liệu.
