Phật giáo thời Nguyễn: quốc tự, chùa Huế và chính sách của các vua Nguyễn

Phật giáo thời Nguyễn (từ năm 1802 đến cuối thế kỷ 19) sống trong một nghịch lý: triều đình lấy Nho giáo làm quốc học, quản lý tăng sĩ chặt chẽ, nhưng chính hoàng gia lại dựng và trùng tu hàng loạt chùa lớn, đặt nhiều chùa ở Huế làm "quốc tự" do nhà nước bảo trợ. Kinh đô Huế vì thế trở thành nơi tập trung chùa dày đặc nhất nước, phần lớn thuộc các dòng thiền Lâm Tế đã bén rễ từ thời chúa Nguyễn. Ở miền Nam, đây cũng là lúc các chùa Việt nở rộ theo bước người khai hoang, và xuất hiện một số tôn giáo nội sinh mang màu Phật giáo dân gian.

Di sản từ thời các chúa Nguyễn

Triều Nguyễn thừa hưởng nền Phật giáo đã được các chúa Nguyễn vun đắp gần hai trăm năm ở Đàng Trong. Chùa Thiên Mụ do Nguyễn Hoàng dựng năm 1601. Năm 1710, chúa Nguyễn Phúc Chu cho đúc quả đại hồng chung lớn của chùa, năm 1715 dựng tấm bia đá lớn đặt trên lưng rùa, ghi việc trùng tu và nói về đạo Phật. Các dòng thiền Liễu Quán, Chúc Thánh đã tỏa khắp miền Trung. Khi Gia Long thống nhất đất nước năm 1802 và đặt kinh đô ở Huế, ông kế thừa một vùng đất đã sẵn chùa chiền và tăng đoàn.

Triều đình quản lý nhà chùa ra sao

Các vua Nguyễn, nhất là Minh Mạng, xây dựng nhà nước theo mô hình Nho giáo chặt chẽ. Với Phật giáo, triều đình vừa bảo trợ vừa kiểm soát:

• Quốc tự: một số chùa được nâng lên hàng chùa của nhà nước, được cấp kinh phí, ruộng đất, do triều đình cử người trụ trì. Thiên Mụ là quốc tự tiêu biểu.
• Tăng cang: chức danh triều đình phong cho vị sư đứng đầu các quốc tự, có sắc phong và quyền lợi như một chức quan đặc biệt.
• Độ điệp: giấy tờ chứng nhận một người được phép tu. Triều đình dùng việc cấp độ điệp để kiểm soát số tăng sĩ, tránh việc trốn thuế, trốn lính.
• Đại giới đàn: lễ truyền giới lớn có khi được tổ chức với sự cho phép và hỗ trợ của triều đình.

Mô hình này giúp các chùa lớn ở Huế có điều kiện vật chất tốt, nhưng cũng khiến Phật giáo phụ thuộc nhiều vào nhà nước. Ở làng quê, chùa vẫn sống bằng ruộng hương hoả và công đức của dân như mọi thời.

Những ngôi chùa gắn với các vua Nguyễn

Ngoài ra, các bà thái hậu, hoàng hậu, công chúa nhà Nguyễn thường là người công đức nhiều nhất cho chùa ở Huế, nhiều ngôi chùa còn ghi nhớ điều này qua bia, biển và lời kể của chùa.

Đời sống Phật giáo ở kinh đô

Huế thế kỷ 19 có không khí Phật giáo khá riêng. Chùa nằm rải rác trên các đồi thông phía Nam kinh thành, bên bờ sông Hương, xen giữa phủ đệ của các hoàng thân. Nhiều chùa được dựng như một khu vườn, có hồ sen, cây trái, lối đi lát gạch, hợp với nếp nhà vườn Huế. Kiến trúc chùa Huế thường thấp, mái lợp ngói âm dương hoặc ngói liệt, trang trí bằng mảnh sành sứ ghép, khác hẳn những ngôi chùa gỗ đồ sộ của miền Bắc.

Lễ hội Phật giáo ở Huế gắn với hoàng cung: lễ cầu quốc thái dân an, lễ tưởng niệm tiên đế, những dịp vua hay thái hậu đến chùa. Tầng lớp quan lại, dù học Nho, vẫn thường quy y, viết thơ vịnh chùa, kết thân với các vị sư. Ranh giới "Nho ở triều, Phật ở nhà" khá rõ trong nếp sống quý tộc kinh đô.

Miền Nam: chùa theo bước khai hoang

Ở Gia Định và các vùng đất mới phía Nam, Phật giáo phát triển cùng các làng Việt mới lập. Chùa Giác Lâm, dựng khoảng năm 1744, và chùa Giác Viên ở Sài Gòn – Gia Định là hai trung tâm lớn, gắn với dòng Lâm Tế. Bên cạnh đó, người Khmer Nam Bộ duy trì truyền thống Phật giáo Nam tông (Theravada) với những ngôi chùa có kiến trúc riêng, gắn chặt với đời sống phum sóc.

Giữa thế kỷ 19, vùng Tây Nam Bộ còn chứng kiến sự ra đời của một số tôn giáo nội sinh mang màu sắc Phật giáo dân gian, như Bửu Sơn Kỳ Hương do Đoàn Minh Huyên, quen gọi là Phật Thầy Tây An, khởi xướng, và sau đó là Tứ Ân Hiếu Nghĩa. Các đạo này đề cao việc tu tại gia, làm ruộng, giữ hiếu nghĩa, giúp người trong lúc dịch bệnh. Đây là chủ đề riêng của tôn giáo học; ở đây chỉ nhắc để thấy Phật giáo Nam Bộ có nhiều sắc thái.

Miền Bắc thế kỷ 19: khắc kinh và giữ chùa làng

Ở Bắc Bộ, các tổ đình như Vĩnh Nghiêm (nay thuộc Bắc Ninh), Bổ Đà và nhiều chùa khác tiếp tục khắc in kinh sách bằng mộc bản. Kho mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, gồm nhiều bản khắc ở các thời kỳ khác nhau, trong đó không ít bản thuộc thời Nguyễn, đã được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012. Đây là bằng chứng cho thấy dù không còn huy hoàng như thời Lý – Trần, việc học kinh và truyền bá kinh sách ở miền Bắc vẫn được duy trì bền bỉ.

Cuối thế kỷ 19: những dấu hiệu suy yếu

Nửa sau thế kỷ 19, đất nước rơi vào biến động lớn khi Pháp từng bước đặt ách cai trị. Phật giáo cũng chịu ảnh hưởng: nhiều chùa mất ruộng, tăng đoàn phân tán, việc đào tạo tăng sĩ thiếu trường lớp bài bản, nhiều nơi nghiêng về cúng bái hơn là học giáo lý. Chính sự suy yếu này là lý do để đầu thế kỷ 20 xuất hiện phong trào chấn hưng Phật giáo, với báo chí, trường học và các hội Phật học.

Đi thăm Phật giáo thời Nguyễn ở Huế và Đà Nẵng

Một lộ trình gợi ý trong một ngày ở Huế:

1. Sáng sớm, chùa Thiên Mụ: nghe chuông sáng, nhìn tháp Phước Duyên và tấm bia năm 1715 trên lưng rùa.
2. Chùa Diệu Đế: nằm bên bờ sông Đông Ba, gần trung tâm, một quốc tự giữa phố.
3. Chiều, chùa Từ Hiếu: đi bộ dưới rừng thông, thăm khu mộ thái giám, cảm nhận nếp chùa vườn Huế.

Nếu đi Đà Nẵng, ghé chùa Linh Ứng trên núi Thuỷ Sơn (Ngũ Hành Sơn) để thấy một ngôi chùa thời Nguyễn trong hệ thống hang động. Ở mỗi nơi, giữ trang phục kín đáo, nói khẽ, hỏi trước khi chụp ảnh trong điện.

Để đọc thêm, phần thời Nguyễn trong Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang) và các sách về chùa Huế của những người nghiên cứu văn hoá Huế là nguồn tốt. Khi đến chùa, hãy đọc kỹ bia và hoành phi: rất nhiều thông tin về năm dựng, người công đức, vua ban tên nằm ngay trên đó.