Phật giáo thời Lê – Mạc (thế kỷ 15 đến cuối thế kỷ 17) đi qua hai giai đoạn trái ngược: thời Lê sơ, triều đình đề cao Nho giáo và hạn chế nhà chùa, đạo Phật lui về sống ở làng; từ thời Mạc và nhất là thời Lê trung hưng thế kỷ 17, chùa được hoàng tộc, quý tộc công đức trùng tu mạnh mẽ, các dòng thiền Lâm Tế, Tào Động từ Trung Hoa truyền sang, và thiền phái Trúc Lâm được khôi phục. Nhiều ngôi chùa đẹp nhất miền Bắc hiện nay, như Bút Tháp, mang dấu ấn của giai đoạn này.
Lê sơ: khi Nho giáo lên ngôi
Sau khi đánh đuổi quân Minh và lập nhà Lê năm 1428, triều đình chọn Nho giáo làm nền tảng trị nước. Thi cử theo kinh sách Nho, bộ máy quan lại gồm các nhà Nho. Phật giáo mất đi vị trí ở triều đình mà nó từng có thời Lý – Trần.
Đại Việt sử ký toàn thư ghi năm 1429, vua Lê Thái Tổ ra lệnh sát hạch tăng sĩ và đạo sĩ: ai thông kinh điển thì được tiếp tục tu, ai không đạt thì phải hoàn tục. Dưới thời Lê Thánh Tông, triều đình còn có những lệnh hạn chế dựng chùa mới. Mục đích là kiểm soát số người tu, giảm người trốn thuế, trốn lính trong cửa chùa, chứ không phải xoá bỏ đạo Phật.
Ở làng quê, mọi chuyện khác hẳn. Chùa vẫn là nơi sinh hoạt tôn giáo chính của dân. Người dân vẫn đi lễ ngày rằm, mùng Một, vẫn tổ chức hội chùa. Phật giáo không còn là đạo của triều đình, nhưng vẫn là đạo của làng. Chính giai đoạn này hình thành rõ hơn mô hình chùa làng miền Bắc: điện Phật ở trước, phía sau hoặc bên cạnh là điện thờ Thánh, nhà Tổ thờ các vị sư trụ trì, có khi cả gian thờ hậu, tức những người cúng ruộng cho chùa.
Thời Mạc: tấm bia đá kể chuyện công đức
Nhà Mạc giữ Thăng Long từ năm 1527 đến 1592. Giai đoạn này sử sách chính thống viết ít và thường với giọng không thiện cảm, vì sử đời sau do nhà Lê trung hưng chủ trì. Nhưng các nhà nghiên cứu bia đá đã tìm ra một bức tranh khác.
Bia đá thời Mạc còn lại khá nhiều trong các chùa làng đồng bằng Bắc Bộ. Văn bia thường ghi việc trùng tu chùa, đúc chuông, tô tượng, cúng ruộng, với tên người công đức gồm cả hoàng thân, quan lại, đặc biệt là nhiều phụ nữ thuộc dòng họ quyền quý, bên cạnh dân làng. Điều đó cho thấy dưới thời Mạc, tầng lớp trên đã quay lại ủng hộ chùa mạnh mẽ, dù Nho giáo vẫn là học thuyết chính thức. Nghệ thuật điêu khắc đá thời Mạc, trên bia, bệ tượng, cũng được giới mỹ thuật đánh giá cao.
Lê trung hưng: thế kỷ 17 rực rỡ của chùa Bắc
Sau năm 1592, nhà Lê trở lại Thăng Long nhưng quyền thực sự nằm trong tay chúa Trịnh. Thế kỷ 17 chứng kiến một làn sóng trùng tu, xây mới chùa ở Đàng Ngoài, phần lớn do hoàng tộc Lê, phủ chúa Trịnh và các bà trong cung bỏ tiền công đức.
Chùa Bút Tháp và hoàng thái hậu đi tu
Chùa Ninh Phúc, quen gọi là chùa Bút Tháp (Thuận Thành, Bắc Ninh), là ví dụ tiêu biểu. Thế kỷ 17, chùa được trùng tu lớn với sự bảo trợ của hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, con gái chúa Trịnh Tráng, vợ vua Lê Thần Tông, người về sau xuất gia ở đây. Chùa nổi tiếng với cây cầu đá có lan can chạm khắc, tháp đá Báo Nghiêm và pho tượng Quán Thế Âm nghìn mắt nghìn tay. Pho tượng ấy được đặt thờ ở điện để người đến lễ nhớ hạnh nguyện cứu khổ của Bồ Tát Quán Thế Âm, chứ không chỉ để ngắm.
Những ngôi chùa khác mang dấu thế kỷ 17
Nhiều ngôi chùa nổi tiếng khác ở Bắc Bộ cũng được dựng lại hoặc mở rộng trong thế kỷ 17, chẳng hạn chùa Keo (nay thuộc Hưng Yên) với kiến trúc gỗ quy mô lớn. Dấu vết này dễ thấy qua bia dựng chùa, khung gỗ và tượng cùng thời, mỗi chùa có hồ sơ di tích ghi rõ niên đại từng phần.
Hai dòng thiền mới từ phương Bắc
Từ thế kỷ 17, Thiền tông Việt Nam đón hai dòng thiền lớn của Trung Hoa, đến nay vẫn là hai dòng phổ biến nhất ở nước ta.
Lâm Tế: Chuyết Công ở Bút Tháp
Thiền sư Chuyết Công (còn gọi Chuyết Chuyết), người Phúc Kiến, sang Đàng Ngoài khoảng những năm 1630. Ông được hoàng tộc Lê và phủ chúa kính trọng, trụ trì một số chùa ở Thăng Long và Bắc Ninh, rồi về chùa Bút Tháp. Ông truyền dòng Lâm Tế, đệ tử nổi bật là Minh Hành, người tiếp tục xây dựng chùa Bút Tháp. Tháp Báo Nghiêm ở Bút Tháp được dựng để thờ Chuyết Công.
Tào Động: Thuỷ Nguyệt và chùa Hoè Nhai
Dòng Tào Động vào Đàng Ngoài theo một con đường ngược lại: thiền sư Thuỷ Nguyệt, người Việt, vượt biên sang Trung Hoa tìm thầy học, đắc pháp dòng Tào Động rồi trở về truyền lại. Đệ tử của ông là Tông Diễn, trụ trì chùa Hồng Phúc, quen gọi chùa Hoè Nhai ở Hà Nội, nơi trở thành tổ đình Tào Động miền Bắc.
Trúc Lâm sống lại
Song song với hai dòng mới, thiền phái Trúc Lâm thời Trần cũng được khôi phục. Hai nhân vật quan trọng:
- Chân Nguyên (1647–1726): trụ trì chùa Long Động trên núi Yên Tử, có công sưu tầm, khắc in lại nhiều trước tác Trúc Lâm thời Trần, và tự viết các tác phẩm bằng chữ Nôm như Thiền tông bản hạnh. Nhờ những đợt khắc in này mà nhiều văn bản thời Trần còn đến tay chúng ta.
- Minh Châu Hương Hải (1628–1715): vốn tu ở Đàng Trong, khoảng năm 1682 ra Đàng Ngoài, được chúa Trịnh trọng dụng. Ông giảng dạy ở chùa Nguyệt Đường (Hưng Yên) và để lại nhiều tác phẩm giải thích kinh điển.
Đầu thế kỷ 18, thiền sư Lân Giác lập thêm dòng Liên Tông ở chùa Liên Phái (Hà Nội), một nhánh Lâm Tế mang màu sắc riêng.
Dòng thời gian tóm tắt
| Thời điểm | Sự kiện |
|---|---|
| 1428 | Nhà Lê sơ thành lập, Nho giáo thành học thuyết chính thống |
| 1429 | Lê Thái Tổ ra lệnh sát hạch tăng đạo, ai không đạt phải hoàn tục |
| Thời Lê Thánh Tông (1460–1497) | Các lệnh hạn chế dựng chùa mới |
| 1527–1592 | Nhà Mạc; nhiều bia đá ghi việc quý tộc công đức trùng tu chùa làng |
| Khoảng thập niên 1630 | Chuyết Công sang Đàng Ngoài, truyền dòng Lâm Tế |
| Thế kỷ 17 | Trùng tu lớn chùa Bút Tháp với sự bảo trợ của hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc |
| Nửa sau thế kỷ 17 | Thuỷ Nguyệt đưa dòng Tào Động về; Chân Nguyên khôi phục Trúc Lâm ở Yên Tử |
| Khoảng 1682 | Hương Hải từ Đàng Trong ra Đàng Ngoài |
Điều đáng nhớ từ giai đoạn này
Thời Lê – Mạc dạy một bài học thú vị: một tôn giáo có thể mất chỗ đứng ở triều đình mà vẫn sống khoẻ trong đời sống dân gian. Khi tầng lớp trên quay lại, họ không tạo ra Phật giáo mới, mà nương vào cái nền làng xã sẵn có để trùng tu, mở rộng. Cũng giai đoạn này, Phật giáo Việt Nam vừa đón dòng mới từ bên ngoài vừa tự tìm lại truyền thống riêng của mình, hai việc tưởng ngược nhau lại diễn ra cùng lúc.
Người đi chùa miền Bắc hôm nay, mỗi lần thấy cột gỗ lim lên nước đen bóng, tấm bia đá có rùa đội, phần lớn đang nhìn vào di sản của thế kỷ 16–17.
Đi thăm và đọc thêm
- Chùa Bút Tháp (Thuận Thành, Bắc Ninh): đi cùng ngày với chùa Dâu vì hai nơi gần nhau. Nhớ để ý cầu đá, tháp Báo Nghiêm và các bia thế kỷ 17 trong sân.
- Chùa Hoè Nhai (Hà Nội): gần ga Long Biên, tổ đình Tào Động miền Bắc, tiện ghé giữa phố.
- Chùa Nguyệt Đường (Hưng Yên): gắn với Hương Hải, có thể ghép với chuyến đi Phố Hiến.
- Đọc bia: lần tới vào một chùa làng, hãy tìm tấm bia đá trong sân hoặc hành lang. Nhiều bia có bảng giới thiệu ghi niên đại; một tấm bia thời Mạc hay Lê trung hưng là một trang sử nhỏ của chính ngôi làng đó.
Sách nên đọc: tập 2 của Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang), phần nói về thế kỷ 15 đến 17; và các công trình về văn bia thời Mạc, Lê trung hưng của Viện Nghiên cứu Hán Nôm.
Câu hỏi thường gặp
Phật giáo thời Lê sơ có bị cấm không?
Không bị cấm. Triều Lê sơ đề cao Nho giáo, sát hạch tăng sĩ năm 1429 và hạn chế dựng chùa mới, nhằm kiểm soát số người tu. Phật giáo vẫn sống mạnh ở làng quê, chỉ mất vị trí ở triều đình.
Dòng thiền Lâm Tế vào miền Bắc Việt Nam khi nào?
Dòng Lâm Tế được thiền sư Chuyết Công, người Phúc Kiến, truyền vào Đàng Ngoài từ khoảng những năm 1630. Ông gắn bó với chùa Bút Tháp, nơi còn tháp Báo Nghiêm thờ ông.
Chùa Bút Tháp được xây dựng lại thời nào?
Chùa có từ trước nhưng được trùng tu lớn vào thế kỷ 17, thời Lê trung hưng, với sự bảo trợ của hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc. Phần lớn kiến trúc và tượng nổi tiếng hiện nay mang dấu ấn giai đoạn này.
Ai khôi phục thiền phái Trúc Lâm?
Thiền sư Chân Nguyên (1647–1726) ở chùa Long Động, Yên Tử, là người có công lớn khôi phục Trúc Lâm vào cuối thế kỷ 17. Ông sưu tầm, khắc in lại trước tác thời Trần và viết thêm tác phẩm chữ Nôm.
Vì sao thời Mạc có nhiều bia chùa?
Thời Mạc, hoàng thân, quan lại và nhiều phụ nữ quý tộc công đức trùng tu chùa làng, và việc công đức thường được ghi vào bia đá. Những tấm bia này nay là nguồn tư liệu quý về đời sống làng xã thế kỷ 16.
