Khánh và trống bát nhã: âm thanh trong một khoá lễ ở chùa Việt

Khánh là pháp khí bằng đồng hoặc đá, treo lên và gõ cho ngân, dùng để báo hiệu và điểm nhịp trong nghi lễ; trống bát nhã là chiếc trống lớn đặt trên gác trống, đánh cùng đại hồng chung vào những dịp trọng thể. Trong một khoá lễ ở chùa, chuông, mõ, khánh, trống mỗi thứ giữ một việc riêng: chuông mở và ngắt đoạn, mõ giữ nhịp tụng, khánh điểm những chỗ chuyển, trống báo lễ lớn và tạo khí thế. Hiểu vai của từng âm thanh, người đi lễ sẽ biết lúc nào đứng, lúc nào lạy, lúc nào lắng nghe.

Khánh: tấm đồng ngân trong điện

Khánh là một nhạc khí rất cổ của Á Đông, có từ thời người xưa còn dùng khánh đá trong lễ nhạc cung đình và tế lễ. Hình dáng phổ biến là một tấm đá hoặc đồng uốn cong như thước thợ, hai đầu chĩa xuống, treo lên giá bằng dây. Ở Việt Nam, khánh đá, khánh đồng xuất hiện ở đình, đền, chùa; một số chiếc khánh cổ còn được giữ ở các di tích và bảo tàng.

Trong chùa, khánh thường được treo trong chính điện hoặc nhà tổ, có khi treo đối xứng với chuông. Khánh đồng có thân dẹt, thường chạm hoa văn mây, rồng, hoa sen, có núm giữa là chỗ gõ. Tiếng khánh trong và cao hơn chuông, ngân vừa phải.

Dẫn khánh: chiếc chuông nhỏ có cán

Ở nhiều chùa Bắc tông còn có một pháp khí nhỏ thường được gọi là dẫn khánh, nhiều nơi gọi tắt là "tiểu": một chiếc chuông bát nhỏ gắn trên cán cầm, gõ bằng que kim loại mảnh. Như tên gọi, dẫn là dẫn đường: vị duy na dùng dẫn khánh để dẫn đại chúng khi đi kinh hành, khi rước, khi đổi tư thế, và để điểm nhịp cùng với mõ trong thời tụng. Tiếng dẫn khánh nhỏ, trong, cao, nghe rõ giữa tiếng tụng của nhiều người.

Cách gọi giữa "khánh", "dẫn khánh", "tiểu" có khác nhau theo vùng. Khi đến một chùa mới, nghe tiếng và nhìn cách dùng là biết ngay đó là loại nào.

Trống bát nhã: tiếng trống của trí tuệ

Bát nhã là âm Hán Việt của chữ Phạn prajñā, nghĩa là trí tuệ, cái hiểu biết thấy rõ bản chất sự vật. Gọi chiếc trống lớn của chùa là trống bát nhã là gửi gắm ý: tiếng trống như trí tuệ đánh thức người đang mê.

Trống bát nhã thường là trống lớn, thân gỗ, mặt bịt da, đặt trên giá ở gác trống, nhiều chùa bố trí đối xứng với gác chuông theo cách nói quen thuộc "tả chung hữu cổ" (bên trái chuông, bên phải trống, tính theo hướng nhìn từ chính điện ra). Chùa nhỏ có thể đặt trống ngay trong chính điện hoặc ngoài hiên.

Khi nào đánh trống bát nhã

Khác với đại hồng chung đánh hằng ngày, trống bát nhã thường chỉ đánh vào dịp quan trọng:

• Khai mạc đại lễ như Phật Đản, Vu Lan, lễ vía lớn.
• Đón tiếp vị cao tăng, chư tôn đức đến chùa.
• Lễ khai đàn truyền giới, lễ an vị Phật, lễ khánh thành.
• Thời khắc giao thừa ở nhiều chùa.

Thường trống đánh kết hợp với đại hồng chung, gọi chung là "chuông trống bát nhã". Một người đánh chuông, một người đánh trống, hai âm thanh xen nhau theo một bài bản: trống dồn dập rồi thưa dần, chuông điểm vào giữa, kết bằng những tiếng chuông trống đồng thời. Bài bản đánh mỗi vùng, mỗi chùa một khác, thường do thầy truyền cho trò. Các chùa ở Huế nổi tiếng giữ được những lối chuông trống nghi lễ có từ lâu đời.

Một khoá lễ nghe bằng tai

Nếu nhắm mắt trong một khoá lễ ở chùa, người nghe vẫn có thể biết đang tới phần nào nhờ các pháp khí. Dưới đây là một khoá lễ lớn được mô tả theo trình tự thường gặp. Mỗi chùa có nghi bản riêng, nên đây chỉ là khung tham khảo.

Một quy tắc đơn giản cho người mới: khi chưa biết làm gì, hãy chờ tiếng chuông. Chuông gia trì thường báo mọi lần đổi tư thế. Nhìn người phía trước và nghe chuông là đủ để không bị lúng túng.

Nhạc lễ Phật giáo: không chỉ có chuông mõ

Ở nhiều vùng, đặc biệt là Huế và một số nơi ở miền Bắc, miền Nam, các khoá lễ lớn còn có ban nhạc lễ với kèn, đàn, trống nhỏ, não bạt (chập chõa). Tiếng tán, tiếng tụng theo các làn điệu riêng của từng vùng tạo nên một nền âm nhạc nghi lễ phong phú. Lối tán tụng Huế, lối tụng miền Bắc, miền Nam có giọng điệu khác nhau dễ nhận ra.

Những làn điệu và bài bản này phần lớn được truyền miệng, học bằng tai. Nhiều thầy lớn tuổi lo lắng các lối tán cổ dần mai một vì ít người theo học. Với người nghe bình thường, chỉ cần biết rằng sự khác nhau giữa các vùng không phải là đúng hay sai, mà là sự phong phú của Phật giáo Việt Nam.

Những điều nên tránh với khánh và trống

• Không tự ý gõ khánh, đánh trống. Đây là pháp khí có quy củ, đánh tuỳ tiện làm rối khoá lễ và gây hiểu nhầm.
• Không chạm tay lên mặt trống. Da trống dễ bẩn, dễ hỏng. Nhiều trống cổ có giá trị lịch sử.
• Không đứng chắn lối lên gác chuông, gác trống khi sắp tới giờ lễ để người đánh đi lại dễ dàng.
• Chụp ảnh, quay phim thì hỏi trước, và tắt đèn flash. Trong lúc lễ, nên hạn chế đi lại để quay.
• Cho trẻ nhỏ xem thì giữ trẻ ở khoảng cách an toàn. Tiếng trống lớn gần có thể làm trẻ giật mình, sợ hãi.

Góc nhìn hôm nay: tập nghe một khoá lễ

Người trẻ đi chùa thường chỉ ghé lễ Phật vài phút rồi về. Thử một lần ở lại trọn một khoá lễ, từ lúc chuông trống báo đến lúc chuông gia trì kết thúc, là cách hiểu chùa sâu hơn nhiều so với đọc sách.

Gợi ý thực hành:

1. Chọn một dịp lễ lớn như rằm, Phật Đản, Vu Lan. Hỏi chùa giờ bắt đầu khoá lễ.
2. Đến sớm mười lăm phút, đứng ở hàng sau, nơi thấy được bàn chuông mõ.
3. Trong lúc lễ, chú ý xem tiếng chuông báo gì, tiếng mõ thay đổi nhịp lúc nào, có tiếng dẫn khánh hay không.
4. Sau lễ, nếu tiện, hỏi một vị trong chùa về những gì mình chưa hiểu. Phần lớn các thầy, các cô rất sẵn lòng giải thích cho người hỏi thật.

Ai muốn tìm hiểu sâu về nhạc lễ có thể tìm các tư liệu ghi âm, ghi hình nghi lễ Phật giáo Huế và các bài nghiên cứu âm nhạc truyền thống, hoặc tham dự các khoá lễ lớn ở những tổ đình có truyền thống tán tụng.