Trên bàn Phật thường có lư hương ở chính giữa, hai bên là đèn (hoặc nến) và bình hoa đặt đối xứng, phía trước là chén nước sạch và đĩa quả. Năm thứ hương, hoa, đèn, trà (nước), quả gọi chung là lễ cúng dường, mỗi thứ mang một ý: hương nhắc giữ giới, đèn tượng trưng trí tuệ, hoa nhắc vô thường và nhân lành, nước là tâm trong sạch, quả là kết quả của việc tu. Bài trí không cần cầu kỳ, cốt ở sạch, gọn và cân đối.
Năm món cúng dường và ý nghĩa
Trong truyền thống Bắc tông Việt Nam, người ta hay nói tới năm món cúng dường cơ bản. Mỗi món không chỉ là đồ dâng lên mà còn là một lời nhắc cho chính người dâng.
| Món | Ý nghĩa thường được giảng | Lưu ý thực tế |
|---|---|---|
| Hương | Hương thơm lan toả như đức hạnh; nhắc tới năm phần hương của người tu: giới, định, tuệ, giải thoát, giải thoát tri kiến | Ít mà sạch, không cần thắp nhiều; nhiều chùa khuyến khích thắp một nén hoặc thắp ở lư hương ngoài sân |
| Hoa | Hoa đẹp rồi tàn, nhắc lẽ vô thường; hoa cũng tượng trưng cho nhân lành sẽ kết quả | Hoa tươi, thay nước thường xuyên, bỏ hoa héo kịp thời |
| Đèn | Ánh sáng phá bóng tối, tượng trưng trí tuệ soi sáng chỗ mê lầm | Đèn dầu, nến hay đèn điện đều được; ưu tiên an toàn cháy nổ |
| Nước (trà) | Nước trong, tượng trưng tâm thanh tịnh, bình đẳng | Một chén nước sạch thay hằng ngày là đủ |
| Quả | Trái cây chín tượng trưng kết quả của việc tu tập, của nhân quả | Quả tươi, rửa sạch, không cần nhiều |
Những ý nghĩa này là cách các thầy giảng để người dâng lễ nhớ mà sửa mình. Phật không cần hương hoa; người dâng mới là người cần được nhắc. Vì vậy một chén nước sạch dâng với lòng thành còn quý hơn mâm lễ đầy mà tâm vội vàng.
Lư hương: đặt ở giữa, giữ cho sạch
Lư hương (bát hương, lư trầm) là vật đựng tro để cắm hương, thường bằng đồng, gốm hoặc sứ. Trong chùa, lư hương lớn bằng đồng có nắp, chân, quai thường đặt ở chính giữa hương án trước tượng Phật. Có lư dùng để đốt trầm miếng, có lư chỉ để cắm nhang.
Lư hương thường đặt ở vị trí trung tâm, thẳng với tượng Phật chính. Nhiều chùa lớn hiện nay đã đặt lư hương lớn ngoài sân hoặc trước hiên để khách thắp hương ở đó, hạn chế khói trong chính điện, vừa giữ tượng và hoành phi không bị ám khói, vừa an toàn cháy nổ. Thấy biển hướng dẫn "thắp hương ngoài sân" thì nên làm theo.
Giữ lư hương sạch
- Tro trong lư hương nên là tro mịn, khô. Khi chân hương dày, rút bớt để cắm hương dễ và không bắt lửa lan.
- Không để lư hương sát rèm, sát giấy, sát hoa giả.
- Lau bên ngoài lư bằng khăn khô; lư đồng có thể đánh bóng nhẹ, không cần dùng hoá chất mạnh.
Về chuyện chọn hương: hương có mùi hắc, khói nhiều, tàn đỏ lâu thường là hương có hoá chất. Nên chọn hương ít khói, mùi nhẹ, hoặc dùng trầm miếng, nụ trầm với lượng nhỏ. Ở nhà có người già, trẻ nhỏ, người bị hen, càng nên ít khói.
Đèn trên bàn Phật
Đèn là một trong những món cúng dường lâu đời nhất. Kinh điển có kể về ngọn đèn nhỏ của người nghèo được dâng với lòng thành, cháy sáng mãi khi những ngọn đèn lớn của người giàu đã tắt. Truyện thường được kể là "ngọn đèn của bà lão nghèo", cốt nhắc rằng giá trị của lễ dâng nằm ở tấm lòng, không nằm ở độ lớn.
Trong chùa, đèn thường đặt thành cặp hai bên lư hương, có thể là chân nến đồng, đèn dầu, hoặc đèn điện hình nến. Nhiều chùa dùng đèn điện để giữ an toàn, đặc biệt trong những điện thờ có nhiều đồ gỗ. Người dâng đèn tại gia cũng không cần băn khoăn đèn điện có "kém thiêng" hay không: ý nghĩa của đèn là ánh sáng trí tuệ, không phải ngọn lửa.
Lưu ý an toàn: không để nến, đèn dầu cháy khi không có ai ở nhà; nến đặt trong chụp thuỷ tinh; tránh đặt đèn gần rèm, gần hoa giả bằng vải, nhựa.
Hoa trên bàn Phật
Hoa sen là loài hoa gắn bó nhất với Phật giáo: mọc từ bùn mà không nhiễm mùi bùn, tượng trưng cho tâm thanh tịnh giữa đời. Bên cạnh sen, chùa Việt thường dâng hoa huệ, cúc, lay ơn, đồng tiền, hoặc bất cứ loại hoa tươi nào sẵn có theo mùa.
- Hoa tươi được ưu tiên vì nó nhắc lẽ vô thường: nở rồi tàn. Thấy hoa héo thì thay; đó cũng là một lần thực tập.
- Hoa giả không bị cấm, nhiều nhà dùng vì tiện. Chỉ cần giữ sạch bụi và để xa nguồn lửa.
- Hoa quá nồng trong không gian nhỏ có thể gây khó chịu. Đây là chuyện cảm nhận và sức khoẻ, không phải kiêng kỵ tâm linh.
Có nhiều lời truyền miệng về những loại hoa "không được dâng". Phần lớn không có căn cứ trong kinh điển; trong lời Phật dạy, cái quý là hoa sạch và tâm thành. Muốn chắc, hỏi luôn quy định của chùa mình đến; mỗi chùa có thể có thói quen riêng.
Nước và quả
Một chén nước sạch đặt trước tượng Phật, thay mỗi sáng, là món cúng dường đơn giản nhất mà ai cũng làm được. Nhiều nhà dâng nước vào buổi sáng, đến tối hoặc sáng hôm sau thì thay. Nước cũ có thể dùng tưới cây, không cần đổ đi.
Quả dâng Phật nên là quả tươi, chín vừa, rửa sạch. Không cần mâm ngũ quả cầu kỳ hay chọn quả theo tên gọi "cầu sung vừa đủ xài", vì đó là phong tục chơi chữ dân gian chứ không phải giáo lý. Dâng xong, quả được "hạ lễ" để cả nhà dùng; đừng để quả hư trên bàn thờ.
Bài trí: cân đối là đủ
Không có một sơ đồ bài trí duy nhất áp dụng cho mọi chùa, mọi nhà. Mỗi chùa có hương án, cấp bậc thờ tự riêng; nhà có không gian khác nhau. Cách thường thấy, từ trong ra ngoài:
- Tượng hoặc ảnh Phật ở vị trí cao nhất, chính giữa.
- Lư hương ngay trước, thẳng tâm tượng.
- Hai bên lư hương là cặp đèn và cặp bình hoa, đặt đối xứng.
- Hàng trước cùng là chén nước, đĩa quả.
Dân gian còn có câu "đông bình tây quả", tức bình hoa đặt phía đông, mâm quả đặt phía tây, tính theo hướng của bàn thờ. Câu này phổ biến với bàn thờ gia tiên; với bàn Phật, nhiều nơi xếp theo nguyên tắc đối xứng và thuận tay hơn là theo phương hướng. Nếu đang lo không biết đặt bên nào cho "đúng", câu trả lời ngắn là: cân đối, sạch sẽ, không che tượng là đủ.
Những thứ không nên để trên bàn Phật: đồ ăn mặn, rượu bia, giấy tờ, tiền lẻ để tràn lan, đồ chơi, thuốc men, chìa khoá. Bàn Phật càng gọn, người ngồi trước nó càng dễ lắng lòng.
Góc nhìn hôm nay: dọn bàn Phật là một thời tu
Ở chùa, việc lau dọn chánh điện, thay hoa, thay nước thường được xem là công việc tu tập, không phải việc vặt. Ai từng làm công quả ở chùa sẽ hiểu: lau một chiếc lư hương thật chậm, thật kỹ, tâm cũng sạch theo.
Việc làm được ngay sáng mai, ở nhà hay ở nơi làm việc nếu có góc thờ:
- Thay chén nước sạch.
- Bỏ những bông hoa đã héo, cắt lại cuống hoa còn tươi, thay nước bình.
- Lau bụi mặt bàn, chân đèn, bên ngoài lư hương bằng khăn khô.
- Đứng yên chắp tay một phút, không cần khấn gì, chỉ nhìn lại một lượt mặt bàn đã gọn.
Mười phút mỗi tuần như vậy giữ cho bàn Phật luôn sạch, và giữ cho mình một thói quen nhỏ mà bền.
Câu hỏi thường gặp
Trên bàn Phật cần có những gì?
Thường có tượng hoặc ảnh Phật, lư hương ở giữa, hai bên là đèn và bình hoa, phía trước là chén nước sạch và đĩa quả. Năm món hương, hoa, đèn, nước, quả gọi là lễ cúng dường. Không bắt buộc đủ cả năm; một chén nước sạch dâng hằng ngày cũng là đủ.
Ý nghĩa của đèn và hoa trên bàn Phật là gì?
Đèn tượng trưng cho trí tuệ, ánh sáng phá tan mê lầm. Hoa nở rồi tàn, nhắc lẽ vô thường, đồng thời tượng trưng cho nhân lành sẽ kết quả. Đây là những lời nhắc dành cho người dâng lễ.
Bàn thờ Phật dùng đèn điện có được không?
Được. Ý nghĩa của đèn là ánh sáng trí tuệ, không phụ thuộc vào ngọn lửa. Nhiều chùa dùng đèn điện để an toàn cháy nổ, nhất là trong điện thờ có nhiều đồ gỗ.
Đông bình tây quả là gì?
Đây là câu dân gian về bài trí bàn thờ: bình hoa đặt phía đông, mâm quả đặt phía tây, tính theo hướng bàn thờ. Câu này phổ biến với bàn thờ gia tiên. Với bàn Phật, nhiều nơi chỉ cần bài trí cân đối, sạch sẽ, không che tượng.
Có nên thắp nhiều hương trên bàn Phật không?
Không cần. Hương tượng trưng cho đức hạnh, ít mà thành tâm là đủ. Nhiều chùa khuyến khích thắp một nén hoặc thắp ở lư hương ngoài sân để giảm khói trong chính điện. Ở nhà nên chọn hương ít khói, nhất là khi có người già, trẻ nhỏ.
