Lễ thả đèn hoa đăng: nguồn gốc, ý nghĩa và thả sao cho sạch sông hồ

Thả đèn hoa đăng là nghi thức thả những chiếc đèn nhỏ, thường hình hoa sen, có nến hoặc đèn bên trong, trôi trên sông hồ vào các dịp lễ như Phật Đản, Vu Lan, rằm tháng Giêng hay lễ cầu siêu. Ánh đèn tượng trưng cho trí tuệ xua tan bóng tối, đồng thời gửi lời cầu nguyện cho người còn sống và người đã khuất. Để giữ ý nghĩa đẹp ấy, đèn nên làm bằng vật liệu dễ phân huỷ và phải được thu gom sau lễ, không để nến, nhựa, xốp trôi nổi trên mặt nước.

Hoa đăng là gì

"Hoa đăng" là chữ Hán Việt, nghĩa đen là đèn hoa, tức đèn được làm đẹp như bông hoa. Trong Phật giáo, đèn là một trong những phẩm vật cúng dường truyền thống, bên cạnh hương, hoa, trà, quả. Kinh điển nhiều lần dùng hình ảnh ngọn đèn để nói về trí tuệ: một ngọn đèn thắp lên thì bóng tối trong phòng tan đi, dù bóng tối ấy đã có từ bao lâu.

Đèn hoa sen là kiểu phổ biến nhất ở Việt Nam. Hoa sen mọc từ bùn mà không nhiễm mùi bùn, là biểu tượng của tâm thanh tịnh giữa đời. Đặt ngọn đèn vào lòng hoa sen là ghép hai biểu tượng: trí tuệ và sự trong sạch.

Nguồn gốc: nhiều dòng hoà vào nhau

Khó chỉ ra một mốc khởi đầu duy nhất cho tục thả đèn trên nước. Có thể nói thế này:

• Trong Phật giáo Bắc tông, thả đèn gắn với các khoá lễ thí thực, cầu siêu, đặc biệt vào mùa Vu Lan tháng Bảy, với ý nghĩa soi đường cho vong linh, nhất là những người mất trên sông nước.
• Ở Nhật Bản, tục thả đèn lồng trên sông (tōrō nagashi) diễn ra cuối lễ Obon, mùa tưởng nhớ tổ tiên, cũng gần với Vu Lan.
• Ở Thái Lan, lễ Loy Krathong thả những chiếc bè lá chuối có nến, hương, hoa vào đêm trăng tròn tháng Mười Hai âm lịch Thái, với ý tạ ơn nguồn nước và buông bỏ điều xấu. Lễ này mang nhiều yếu tố dân gian, không thuần tuý là nghi lễ Phật giáo.
• Ở Việt Nam, tục thả đèn trên sông còn gắn với tín ngưỡng sông nước của cư dân ven sông, ven biển.

Vì vậy nên hiểu thả đèn hoa đăng là một nghi thức văn hoá có màu sắc Phật giáo rõ rệt, chứ không phải nghi lễ bắt buộc ghi trong kinh.

Thả đèn vào dịp nào ở Việt Nam

Ở Huế, đêm hoa đăng mùa Phật Đản trên sông Hương là hình ảnh quen thuộc, với thuyền rồng chở đèn ra giữa dòng. Ở Hội An, thả đèn trên sông Hoài đã thành một nét sinh hoạt về đêm của phố cổ. Lịch cụ thể từng nơi nên xem thông báo của chùa hoặc chính quyền địa phương.

Thả đèn với tâm thế nào

Chiếc đèn tự nó không mang lời cầu đi đâu cả. Giá trị của nghi thức nằm ở khoảnh khắc người thả đèn dừng lại, nghĩ về một người thân, một ước nguyện, một điều muốn buông. Mấy gợi ý để buổi thả đèn có ý nghĩa:

1. Trước khi thả, đứng yên một chút. Thở vài hơi chậm, nghĩ rõ mình thả đèn cho ai hoặc vì điều gì.
2. Đặt đèn nhẹ xuống mặt nước, không ném. Nhìn đèn trôi ra xa, để cảm giác buông bỏ đi cùng ánh đèn.
3. Nói thầm một lời hồi hướng, ví dụ nguyện cho cha mẹ đã khuất được an lành, nguyện cho bản thân bớt giận dữ.
4. Không chen lấn giành chỗ ở bến thả. Đứng sau, đợi lượt, như vậy mới trọn vẹn.

Một chiếc đèn là đủ. Không có quan niệm nào trong Phật giáo cho rằng thả càng nhiều đèn thì phước càng lớn.

Chuyện môi trường: mặt trái của một nghi thức đẹp

Sau mỗi đêm hoa đăng lớn, mặt sông hồ thường đầy xác đèn: đế xốp, giấy màu nhuộm, cốc nến nhựa, dây kẽm. Nến cháy hết thì đèn ướt, chìm xuống hoặc dạt vào bờ. Một số loại đèn rẻ dùng xốp và nhựa, gần như không phân huỷ. Đó là điều trái với chính tinh thần của nghi lễ: lòng từ bi bao gồm cả nước, cá và những người sống nhờ dòng sông.

Nhiều chùa và địa phương đã thay đổi cách làm:

• Dùng vật liệu tự nhiên: đèn làm từ giấy không tráng nhựa, lá chuối, bẹ chuối, bánh tráng hay đế bằng thân cây chuối thái lát. Cách làm này gần với kiểu bè thả đèn truyền thống.
• Nến không vỏ nhựa hoặc đèn điện nhỏ dùng pin, sau lễ thu hồi tái sử dụng.
• Khoanh vùng thả đèn bằng lưới hoặc phao, để đèn không trôi đi xa và dễ vớt.
• Tổ chức vớt đèn sau lễ, có thuyền và tình nguyện viên thu gom ngay trong đêm hoặc sáng hôm sau.
• Thả đèn tượng trưng: chỉ một số ít đèn được thả, người dự lễ thắp nến trên bờ hoặc đặt đèn trên mặt hồ nhỏ trong khuôn viên chùa.

Đèn trời: nên tránh

Đèn trời, tức đèn lồng giấy bay lên nhờ khí nóng, khác với đèn hoa đăng thả trên nước. Đèn trời có thể rơi xuống mái nhà, rừng, đường dây điện và gây cháy. Nhiều nơi đã cấm hoặc hạn chế thả đèn trời. Nếu muốn dùng ánh sáng trong lễ, hãy chọn đèn thả trên nước có kiểm soát hoặc đèn đặt cố định.

Một việc làm được ngay: tự làm đèn hoa đăng xanh

Không cần mua đèn làm sẵn bằng xốp. Có thể tự làm một chiếc đèn đơn giản với cả nhà, nhất là khi có trẻ nhỏ:

1. Đế: một khoanh thân cây chuối dày khoảng hai, ba đốt ngón tay, hoặc một chiếc lá chuối gấp thành khay vuông, ghim bằng tăm tre.
2. Cánh hoa: giấy màu không tráng nhựa, cắt thành cánh sen, xếp quanh đế, cố định bằng tăm tre thay vì kim bấm hay keo.
3. Ngọn sáng: một ngọn nến nhỏ không vỏ nhựa đặt giữa đế, hoặc một bông hoa thật nếu không muốn dùng lửa.
4. Thả ở nơi có tổ chức thu gom, hoặc thả trên một chậu nước lớn ở nhà, cả nhà ngồi quanh nghĩ về người thân đã khuất. Xong để đèn tàn rồi bỏ đế chuối vào phân hữu cơ.

Luôn có người lớn trông chừng khi trẻ em cầm nến và đứng gần mép nước. Một chiếc đèn tự làm, thả trong một chậu nước giữa sân nhà, vẫn mang trọn ý nghĩa của hoa đăng: thắp một ngọn sáng nhỏ và để lòng mình lắng xuống.