Lễ Phật thành đạo mùng 8 tháng Chạp: ý nghĩa và câu chuyện cội bồ đề

Lễ Phật thành đạo là ngày kỷ niệm Đức Phật Thích Ca giác ngộ dưới cội bồ đề. Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam, Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc lễ vào mùng 8 tháng Chạp âm lịch; Phật giáo Nam tông gộp sự kiện này vào ngày Vesak trăng tròn tháng Tư. Ở Việt Nam, đây là lễ lớn trong nhà chùa nhưng ít người ngoài biết, dù về ý nghĩa, ngày thành đạo mới là ngày đạo Phật thật sự ra đời.

Vì sao thành đạo là sự kiện quan trọng nhất

Phật Đản kỷ niệm một em bé ra đời. Phật thành đạo kỷ niệm lúc em bé ấy, sau gần ba mươi năm sống trong cung và nhiều năm tu tập, trở thành Phật, tức "người đã tỉnh thức". Chữ Buddha trong tiếng Phạn có gốc nghĩa là thức dậy, hiểu biết. Trước đêm thành đạo, Tất Đạt Đa là một tu sĩ đi tìm lời giải cho câu hỏi về khổ đau. Sau đêm ấy, có một người tìm ra lời giải, và mọi lời dạy về sau đều bắt nguồn từ trải nghiệm đó.

Nói cách khác, không có ngày thành đạo thì không có Phật giáo. Đó là lý do nhiều thiền viện coi đây là ngày lễ trọng nhất trong năm.

Câu chuyện đêm thành đạo theo truyền thống

Các bộ kinh và truyện Phật kể khác nhau về chi tiết, nhưng mạch chính khá thống nhất:

1. Rời cung: năm hai mươi chín tuổi (theo truyền thống phổ biến), thái tử rời bỏ cung điện, vợ con để đi tìm con đường thoát khổ sau khi thấy cảnh già, bệnh, chết và một vị tu sĩ thanh thản.
2. Học các thầy và khổ hạnh: Ngài theo học những vị thầy thiền định nổi tiếng đương thời, đạt các tầng định cao nhưng thấy chưa giải quyết được gốc rễ của khổ. Sau đó Ngài tu khổ hạnh rất khắc nghiệt cùng năm người bạn đồng tu, nhịn ăn tới mức thân thể kiệt quệ. Truyền thống thường nói giai đoạn tìm đạo kéo dài khoảng sáu năm.
3. Bát sữa của Sujata: nhận ra khổ hạnh không đưa tới giác ngộ, Ngài nhận bát cháo sữa của một cô gái tên Sujata (Hán Việt là Tu Xà Đề), hồi phục sức khoẻ. Năm người bạn tưởng Ngài bỏ cuộc nên bỏ đi. Đây là gốc của tư tưởng trung đạo: không buông thả theo dục lạc, cũng không hành hạ thân xác.
4. Ngồi dưới cội bồ đề: Ngài ngồi dưới một gốc cây pippala bên bờ sông Ni Liên Thiền, nguyện không đứng dậy nếu chưa giác ngộ. Truyền thống Bắc tông kể Ngài thiền định suốt 49 ngày đêm.
5. Giác ngộ lúc sao mai mọc: qua các canh của đêm cuối, Ngài thấy rõ các đời trước, thấy rõ luật nhân quả chi phối mọi chúng sinh, và cuối cùng thấy rõ gốc rễ của khổ cùng con đường chấm dứt khổ. Khi sao mai vừa mọc, Ngài thành Phật, năm ba mươi lăm tuổi theo truyền thống phổ biến.

Kinh điển cũng kể về Ma vương (Mara) đến quấy nhiễu bằng quân đội và các cô con gái xinh đẹp. Có thể đọc chi tiết này như biểu tượng: Mara là sợ hãi, ham muốn, nghi ngờ bên trong mỗi người, những thứ ai từng thử ngồi yên cũng sẽ gặp.

Bồ Đề Đạo Tràng: nơi còn lại đến hôm nay

Nơi Đức Phật thành đạo nay là Bodh Gaya (Bồ Đề Đạo Tràng), thuộc bang Bihar, Ấn Độ. Quần thể đền Mahabodhi ở đây được UNESCO công nhận di sản thế giới. Cây bồ đề hiện nay được cho là hậu duệ của cây gốc, qua nhiều lần trồng lại. Gốc cây và toà kim cương, chỗ tương truyền Đức Phật ngồi, là nơi hành hương thiêng liêng nhất của Phật tử khắp thế giới. Bodh Gaya nằm trong bốn thánh tích chính cùng Lâm Tỳ Ni (nơi Phật sinh), Lộc Uyển (nơi Phật thuyết bài pháp đầu tiên) và Câu Thi Na (nơi Phật nhập Niết Bàn).

Nhiều chùa ở Việt Nam trồng cây bồ đề chiết từ cây ở Bodh Gaya hoặc từ cây bồ đề ở Sri Lanka, vốn cũng có gốc từ đó. Lá bồ đề hình trái tim, đuôi dài, là biểu tượng quen thuộc trên đồ thờ và trang trí chùa.

Lễ thành đạo ở các nước Bắc tông

Ở Việt Nam, tháng Chạp là tháng bận rộn nhất năm với chuẩn bị Tết, nên lễ thành đạo thường chỉ có trong nội bộ nhà chùa và Phật tử thuần thành. Một số thiền viện tổ chức khoá tu nhiều ngày, mô phỏng tinh thần ngồi dưới cội bồ đề.

Điều Đức Phật thấy ra: nói ngắn gọn

Nội dung của sự giác ngộ không thể gói trong vài câu, nhưng bài pháp đầu tiên ở Lộc Uyển cho năm người bạn cũ, thường gọi là kinh Chuyển Pháp Luân, cho thấy cốt lõi:

• Trung đạo: tránh hai cực đoan buông thả và khổ hạnh.
• Tứ diệu đế: có khổ; khổ có nguyên nhân, chủ yếu là tham ái; khổ có thể chấm dứt; và có con đường để chấm dứt.
• Bát chánh đạo: con đường tám nhánh gồm chánh kiến, chánh tư duy, chánh ngữ, chánh nghiệp, chánh mạng, chánh tinh tấn, chánh niệm, chánh định.

Điều đáng chú ý là thứ Đức Phật trao lại không phải một phép lạ, mà là một con đường ai cũng có thể bước vào. Ngày thành đạo vì thế cũng là ngày nhắc rằng giác ngộ là khả năng của con người.

Lễ thành đạo tại gia: một việc làm ngay

Không cần đến chùa cũng có thể đón ngày thành đạo theo cách rất gần với câu chuyện gốc:

1. Dậy sớm hơn thường lệ vào sáng mùng 8 tháng Chạp, trước khi trời sáng.
2. Ngồi yên mười lăm phút ở một góc yên tĩnh, tốt nhất là chỗ nhìn được bầu trời phía đông. Lưng thẳng, mắt khép hờ, theo dõi hơi thở vào ra.
3. Khi trời bắt đầu hửng sáng, mở mắt nhìn ra. Nếu trời quang có thể thấy sao mai, tức sao Kim, lấp lánh ở chân trời phía đông trong những tháng nó là "sao mai".
4. Nghĩ về một điều mình đang khổ và tự hỏi: nguyên nhân của nó là gì, phần nào nằm ở chính lòng mình. Không cần trả lời ngay.
5. Ăn sáng chay nhẹ, có thể một bát cháo, như cách nhớ đến bát cháo sữa của Sujata.

Người ở gần các chùa lớn có thể hỏi lịch khoá lễ thành đạo, thường diễn ra vào sáng sớm hoặc tối mùng 7. Ai có bệnh tim mạch, xương khớp nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ngồi thiền lâu hoặc lạy nhiều.