Lễ Phật đúng cách: chắp tay, vái, lạy và thứ tự lễ trong chùa

Lễ Phật đúng cách gồm ba động tác căn bản: chắp tay trước ngực, vái khi đứng và lạy khi quỳ, thường làm ba lần để kính Phật, Pháp, Tăng. Thứ tự lễ trong chùa tuỳ cách bài trí từng nơi, nhưng cách an toàn là lễ ở chính điện trước hoặc theo lối mà chùa hướng dẫn, làm chậm, đầu óc tỉnh táo. Không cần thuộc hết nghi thức mới được vào lễ; điều cốt lõi là thái độ cung kính và biết mình đang làm gì.

Chắp tay: động tác đầu tiên và quan trọng nhất

Chắp tay trong nhà Phật gọi là hiệp chưởng, nghĩa là hai bàn tay hợp lại. Hai lòng bàn tay áp vào nhau, các ngón khép kín, đầu ngón tay hướng lên, đặt ngang ngực, cách ngực chừng một nắm tay. Nhiều người ví hình bàn tay lúc này như một búp sen chưa nở. Khuỷu tay thả lỏng, vai không gồng.

Lỗi hay gặp: đan các ngón tay vào nhau như đang cầu nguyện theo kiểu phương Tây, hoặc xoè bàn tay, hoặc vừa chắp tay vừa cầm điện thoại, chìa khoá. Nếu đang cầm hương thì hai tay giữ hương ở giữa, không cần cố khép ngón.

Chắp tay không chỉ dùng khi lễ Phật. Gặp thầy, gặp sư cô, gặp người cùng đi chùa, chắp tay khẽ cúi đầu là cách chào phổ biến ở chùa Việt Nam. Hiểu như vậy để thấy đây là một cử chỉ của sự tôn trọng, không phải động tác "phép thuật".

Vái và lạy khác nhau thế nào

Trong lời ăn tiếng nói hằng ngày, người ta hay dùng lẫn "vái", "lễ", "lạy". Ở chùa, có thể phân biệt như sau:

Không có chuyện "vái thì kém lạy". Người lớn tuổi đau gối, người mang thai, người đang bệnh, chỗ đông nghẹt không quỳ được thì đứng vái thành kính hoàn toàn trọn vẹn. Ngược lại, cố quỳ ở chỗ người khác đang đi qua lại có khi làm phiền mọi người hơn.

Cách lạy theo kiểu Bắc tông phổ biến ở Việt Nam

Ở phần lớn chùa Bắc tông, cách lạy thường được dạy là ngũ thể đầu địa, nghĩa là năm vóc gieo xuống đất: hai đầu gối, hai bàn tay (hoặc hai cánh tay) và trán. Cách làm cụ thể có khác chút ít giữa các đạo tràng, một trình tự thông dụng như sau:

1. Đứng thẳng trước bồ đoàn hoặc chiếu, hai chân khép vừa, chắp tay trước ngực.
2. Đưa tay chắp lên ngang trán, một nhịp ngắn để định tâm.
3. Hạ người quỳ xuống, hai gối chạm đất. Tay vẫn chắp hoặc một tay chống nhẹ cho vững.
4. Hai bàn tay úp xuống đất (có nơi ngửa bàn tay), đặt hai bên, trán cúi chạm đất hoặc chạm giữa hai bàn tay.
5. Dừng một nhịp thở, rồi từ từ ngẩng lên, chắp tay, đứng dậy.

Lạy như vậy ba lần. Ba lạy thường được giải thích là kính lễ Tam Bảo, ba ngôi quý của đạo Phật: Phật (người đã giác ngộ), Pháp (lời dạy) và Tăng (đoàn thể người tu theo lời dạy ấy).

Điều nên giữ: động tác chậm, không lạy dồn dập như đang chạy thi. Mỗi lần cúi xuống có thể thầm niệm một câu đơn giản, ví dụ "Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật" hoặc chỉ biết rõ mình đang cúi xuống, đang đứng lên. Một lạy chậm có ý thức có giá trị hơn mười lạy vội vàng.

Ở chùa Nam tông

Ở chùa Nam tông, kể cả các chùa Khmer Nam Bộ, Phật tử thường quỳ ngồi trên gót, chắp tay, rồi cúi xuống để trán, hai bàn tay và hai cẳng tay chạm sàn, cũng lạy ba lần. Khi ngồi nghe kinh, người ta thường ngồi nghiêng, chân xếp về một bên, tránh chĩa bàn chân về phía tượng Phật và chư tăng. Nếu không quen, cứ quan sát Phật tử địa phương và làm theo, không ai trách người mới.

Thứ tự lễ trong chùa: làm theo bài trí của chính ngôi chùa đó

Không có một sơ đồ chùa duy nhất cho cả nước. Chùa miền Bắc thường có tiền đường, thiêu hương, thượng điện nối nhau; nhiều chùa có thêm nhà Tổ, ban Đức Ông, ban Đức Thánh Hiền, có nơi có điện thờ Mẫu. Chùa miền Trung, miền Nam thường đơn giản hơn: chính điện thờ Phật, phía sau hoặc bên cạnh là nhà Tổ. Chùa Nam tông thường có chính điện (sala), tháp và nhà tăng.

Vì vậy, thay vì học thuộc một thứ tự cố định, hãy nắm vài điểm sau:

• Chính điện thờ Phật là trung tâm. Nếu chỉ có ít thời gian, lễ ở đây là đủ.
• Ở nhiều chùa miền Bắc, có tục lễ ban Đức Ông trước khi vào điện Phật. Đức Ông thường được hiểu là ông Cấp Cô Độc (Tu Đạt), vị trưởng giả đã hiến vườn để xây tinh xá cho Đức Phật trong kinh điển, được tôn làm vị hộ trì chốn già lam. Gặp chùa có ban này, lễ trước theo tục chung là được.
• Sau chính điện là nhà Tổ, nơi thờ các vị sư tổ đã khai sơn, trụ trì ngôi chùa. Lễ ở đây là nhớ ơn người đi trước.
• Nếu chùa có điện thờ Mẫu hay ban thờ thần, đó là phần tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại với chùa. Muốn lễ thì lễ sau cùng, lễ chay như ở chùa.
• Không biết thì hỏi: người trong chùa, người bán hương ở cổng, hoặc bảng hướng dẫn. Đi theo vòng mà mọi người đang đi để khỏi ngược dòng.

Ở ba chùa Linh Ứng của Đà Nẵng, khuôn viên rộng, có cả tượng lớn ngoài trời. Nhiều người lễ ở chính điện trước rồi mới ra chiêm bái tượng Quán Thế Âm hay tượng Thích Ca ngoài sân. Ngoài trời thì đứng vái là đủ, không cần quỳ trên nền đá nóng.

Đứng ở đâu, vào cửa nào

Trong chính điện, khoảng giữa ngay trước bàn thờ thường là chỗ của vị chủ lễ khi có khoá lễ. Phật tử đi lễ riêng nên đứng hoặc quỳ lệch sang hai bên, không chắn lối, không đứng quay lưng về tượng để nói chuyện.

Ở nhiều chùa có tục không đi cửa chính giữa, khách đi cửa hai bên; có nơi còn giữ lệ nam đi cửa trái, nữ đi cửa phải tính theo hướng nhìn từ trong ra. Đây là tục lệ từng nơi, không phải giáo lý. Chùa nào mở cửa nào cho khách thì đi cửa đó. Khi bước qua ngưỡng cửa gỗ cao của chùa cổ, bước qua chứ không giẫm lên ngưỡng.

Lúc đứng trước Phật nên nghĩ gì, nói gì

Đây là phần nhiều người lúng túng nhất: lễ xong rồi... khấn gì? Ở góc nhìn nhà Phật, lễ Phật trước hết là bày tỏ lòng kính trọng một bậc thầy đã chỉ ra con đường thoát khổ, đồng thời là lúc tự nhìn lại mình. Không cần một bài khấn dài, không cần đọc to.

Một cách đơn giản, ai cũng làm được:

1. Đứng yên, chắp tay, thở chậm ba hơi.
2. Thầm niệm danh hiệu Phật, ví dụ "Nam mô A Di Đà Phật" hay "Nam mô Bổn Sư Thích Ca Mâu Ni Phật".
3. Nghĩ đến một việc thiện mình sẽ làm, một lỗi mình muốn sửa, hoặc cầu cho người thân bình an.
4. Lạy hoặc vái ba lần.

Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở nhân quả, tức là việc mình làm sẽ quyết định điều mình nhận. Vì vậy những lời khấn kiểu "đổi lễ lấy lộc", hứa hẹn với Phật như mặc cả, không đúng tinh thần nơi này. Cầu cho người khác bình an, phát nguyện sống tốt hơn thì lúc nào cũng hợp.

Những lỗi nhỏ người mới hay mắc

• Lạy quá nhanh, liên tục, vừa lạy vừa nhìn điện thoại.
• Đặt tay, đặt túi lên bàn thờ, sờ vào tượng.
• Chen lên trước người đang lạy, bước ngang qua đầu người đang quỳ.
• Khấn to, đọc tên tuổi địa chỉ oang oang làm người bên cạnh mất tập trung.
• Chụp ảnh tự sướng ngay lúc người khác đang lễ.
• Quỳ xong đứng phắt dậy, chóng mặt. Người huyết áp thấp nên đứng lên từ từ.

Góc nhìn hôm nay: lễ ít mà tỉnh, hơn lễ nhiều mà vội

Ngày rằm, mùng Một, Tết, nhiều chùa đông đến mức người ta chỉ kịp chen vào vái một cái rồi bị đẩy ra. Trong hoàn cảnh ấy, nhớ rằng không ai bắt mình phải lễ đủ mọi ban. Có thể đến vào ngày thường, sáng sớm hay chiều muộn, khi chùa vắng, để có thời gian quỳ ba lạy cho chậm rãi.

Nhiều chùa có thời khoá tụng kinh sáng và tối. Đứng phía sau đại chúng, lắng nghe một thời kinh, rồi theo mọi người lạy Phật khi kết thúc, là cách học lễ nhanh và đúng nhất: tự nhìn, tự làm theo.

Việc làm được ngay: tối nay, trước khi ngủ, tập ba lạy chậm trên một tấm thảm trong nhà. Mỗi lạy, để trán chạm xuống và ở yên trong một hơi thở ra. Tập ba tối là lần đi chùa tới động tác sẽ tự nhiên, không còn lúng túng. Người có bệnh xương khớp, tim mạch, huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi tập lạy nhiều.