Đêm giao thừa và Tết ở chùa: hái lộc, đánh chuông, xin chữ đầu năm

Đêm giao thừa ở chùa thường có khoá lễ cúng giao thừa, tiếng đại hồng chung vang lên đúng thời khắc chuyển năm, và sau đó là tục hái lộc, nhận lộc đầu năm. Mùng Một Tết, các chùa Bắc tông còn lễ vía Đức Phật Di Lặc. Hiểu ý nghĩa từng việc giúp đêm đầu năm ở chùa nhẹ nhàng hơn: đến để lắng lòng và gieo một ý tốt, không phải để chen lấn giành lộc.

Giao thừa là gì và chùa làm gì đêm đó

"Giao thừa" nghĩa là cũ giao lại, mới tiếp nhận: khoảnh khắc năm cũ chuyển sang năm mới. Trong tín ngưỡng dân gian, đây là lúc các vị thần cai quản năm cũ bàn giao cho thần năm mới, nên nhà nhà cúng giao thừa ngoài trời. Phật giáo Việt Nam hoà vào phong tục ấy theo cách riêng.

Ở nhiều chùa Bắc tông, đêm ba mươi Tết có khoá lễ kéo dài từ khoảng mười một giờ đêm qua nửa đêm, thường gồm:

• Tụng kinh: phổ biến là kinh Phổ Môn, kinh Dược Sư hoặc các bài kinh cầu an, cầu quốc thái dân an.
• Lễ cúng giao thừa ngoài sân hoặc trong chánh điện, theo nghi thức riêng của từng chùa.
• Thỉnh đại hồng chung vào thời khắc chuyển năm. Nhiều chùa thỉnh 108 tiếng, có nơi kèm trống bát nhã.
• Lời chúc đầu năm của vị trụ trì, đôi khi là một bài pháp ngắn.
• Phát lộc cho người dự lễ.

Mỗi chùa một khác. Chùa nhỏ có khi chỉ tụng một thời kinh và thỉnh chuông, chùa lớn có thể tổ chức đông tới hàng nghìn người. Ai muốn dự nên hỏi trước giờ giấc và cách gửi xe.

Tiếng chuông giao thừa

Đại hồng chung là quả chuông lớn nhất trong chùa, thường treo ở gác chuông. Mỗi ngày, chuông được thỉnh vào sáng sớm và chiều tối. Đêm giao thừa, tiếng chuông có ý nghĩa đặc biệt: đánh dấu điểm khởi đầu, nhắc mọi người buông những phiền muộn năm cũ.

Con số 108 thường được giải thích là tượng trưng cho 108 phiền não của con người, mỗi tiếng chuông như một lời nhắc tháo gỡ một mối. Cách giải này khá phổ biến nhưng không phải cách duy nhất. Tục đánh chuông 108 tiếng đêm giao thừa cũng rất quen thuộc ở các chùa Nhật Bản.

Khi nghe chuông, không cần làm gì đặc biệt. Có thể đứng yên, thở chậm, để tiếng chuông đi qua người. Nhiều chùa có bài kệ nghe chuông, đại ý: nghe tiếng chuông, phiền não nhẹ đi, trí tuệ lớn lên. Đứng giữa sân chùa nghe 108 tiếng chuông trong đêm là một trong những khoảnh khắc yên tĩnh hiếm hoi của dịp Tết.

Hái lộc và nhận lộc: tục cũ, cách làm mới

Tục hái lộc đêm giao thừa có từ lâu. Người xưa sau lễ giao thừa ở chùa hay ở đình thì bẻ một cành cây nhỏ đang đâm chồi mang về cắm trên bàn thờ, coi như mang sức sống của mùa xuân vào nhà. "Lộc" ở đây nghĩa gốc là chồi non.

Khi dân số còn ít, mỗi người bẻ một cành nhỏ không sao. Khi hàng nghìn người cùng bẻ trong một đêm, cây trong chùa bị trơ trụi, có chỗ người ta còn trèo lên cây, chen lấn gây nguy hiểm. Vì vậy nhiều chùa đã đổi cách làm:

Lộc chùa, đúng nghĩa, là một lời nhắc. Một câu kệ để đọc mỗi sáng, một cây con để chăm cả năm, có giá trị lâu hơn một cành lá héo sau ba ngày.

Mùng Một Tết: vía Đức Phật Di Lặc

Trong lịch các ngày vía của Phật giáo Bắc tông Việt Nam, mùng Một tháng Giêng là ngày vía Đức Phật Di Lặc, vị Phật tương lai theo kinh điển. Hình tượng quen thuộc nhất ở Việt Nam là ông Phật bụng phệ, cười tươi, ngồi thoải mái, thường đặt ở tiền đường chùa. Hình tượng này có gốc từ truyện về một vị hoà thượng mang túi vải ở Trung Hoa, được dân gian xem là hoá thân của Di Lặc.

Gắn ngày đầu năm với vị Phật luôn cười là một sự sắp đặt hay: mở năm mới bằng tâm hoan hỷ, rộng lượng. Nhiều chùa có khoá lễ sáng mùng Một, tụng kinh và chúc Tết Phật tử.

Xin chữ đầu năm

Xin chữ là tục của nhà Nho, gắn với Văn Miếu và các ông đồ, nhưng ngày nay một số chùa cũng có góc thư pháp ngày Tết, nơi quý thầy hoặc người viết thư pháp tặng chữ cho khách. Những chữ hay được xin ở chùa thường mang tinh thần Phật giáo: Tâm, Nhẫn, An, Từ Bi, Tuỳ Duyên. Chọn một chữ cho năm mới là cách đặt một mục tiêu sống bằng hình ảnh, treo ở chỗ làm việc để nhìn mỗi ngày.

Nếu xin chữ, nên chọn chữ ứng với điều mình muốn rèn, chẳng hạn người hay nóng giận chọn chữ Nhẫn, chứ không chỉ chọn chữ "Phát", "Lộc" theo thói quen. Phần đáp lễ tuỳ tâm, hỏi trực tiếp người viết.

Đi chùa đêm giao thừa: kinh nghiệm thực tế

• Trang phục ấm và kín. Đêm giao thừa ở miền Bắc thường lạnh, sân chùa gió. Áo khoác dài, giày dễ cởi khi vào chánh điện.
• Đi sớm, gửi xe xa. Các chùa lớn trong phố thường cấm đường hoặc rất đông. Đi bộ đoạn cuối sẽ nhanh hơn.
• Trẻ nhỏ và người già nên có người đi kèm sát, hẹn sẵn một điểm gặp nếu lạc nhau. Tránh chỗ đông đúc quanh bàn phát lộc.
• Hương và lửa: đêm giao thừa nhiều người cầm hương, đứng chật. Nên thắp một nén ở bát hương chung, giữ tay cao để tránh bỏng người bên cạnh. Nhiều chùa khuyến khích không thắp hương trong chánh điện.
• Không đốt vàng mã, không pháo. Phật giáo không có nghi thức đốt vàng mã, và pháo nổ bị cấm theo quy định hiện hành trừ trường hợp được phép.
• Không ở lại quá khuya nếu mệt. Dự một phần khoá lễ, nghe chuông, rồi về nhà với gia đình cũng trọn ý nghĩa.

Một việc làm được ngay

Năm nay, nếu đi chùa đêm giao thừa, hãy thử đếm thầm tiếng chuông. Mỗi tiếng chuông, nghĩ đến một việc trong năm cũ muốn buông: một lời trách giận, một thói quen xấu, một nỗi lo không đáng. Không cần đủ 108 điều. Ba, năm điều là đủ. Nếu ở nhà, có thể mở một bản ghi tiếng chuông chùa, tắt đèn, ngồi cùng gia đình mười phút trước giao thừa. Phút chuyển năm trôi qua trong yên lặng thường đáng nhớ hơn phút chuyển năm trước màn hình.