Phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam là cuộc vận động đổi mới đạo Phật diễn ra mạnh nhất trong những năm 1920–1930, khởi đầu ở Nam Kỳ rồi lan ra Trung Kỳ và Bắc Kỳ. Ba việc chính của phong trào là lập hội Phật học, ra báo chí Phật giáo bằng chữ quốc ngữ và mở trường đào tạo tăng sĩ có bài bản. Nhiều điều người đi chùa hôm nay coi là bình thường, như kinh tụng bằng tiếng Việt, bài giảng giáo lý cho cư sĩ, sách Phật học phổ thông, đều bắt nguồn từ giai đoạn này.
Vì sao cần chấn hưng
Cuối thế kỷ 19 sang đầu thế kỷ 20, Phật giáo Việt Nam ở trong tình trạng mà chính các nhà sư thời đó thẳng thắn gọi là suy đồi. Những vấn đề được nêu nhiều:
- Thiếu học: nhiều người tu không được học kinh điển bài bản, chủ yếu thuộc lòng nghi thức cúng.
- Nặng cúng bái: chùa ở nhiều nơi thiên về làm đám, cúng giải, ít giảng giáo lý cho người đến chùa.
- Kinh sách khó tiếp cận: kinh viết bằng chữ Hán, trong khi chữ quốc ngữ đang thay thế chữ Hán trong đời sống. Người trẻ đọc không hiểu kinh.
- Tổ chức rời rạc: các sơn môn, tổ đình hoạt động riêng, không có tổ chức chung.
Cùng lúc đó, xã hội Việt Nam thay đổi nhanh: báo chí quốc ngữ nở rộ, trường học kiểu mới mở ra, tầng lớp trí thức Tây học xuất hiện. Một tôn giáo không thay đổi cách nói chuyện với xã hội mới sẽ bị bỏ lại phía sau.
Ảnh hưởng từ bên ngoài
Phong trào ở Việt Nam không đứng riêng. Ở Trung Hoa, đại sư Thái Hư đã khởi xướng một cuộc cải cách Phật giáo từ những năm 1910–1920, chủ trương đổi mới giáo dục tăng sĩ, tổ chức giáo hội và dùng báo chí. Tạp chí Hải Triều Âm của phong trào này được một số tăng sĩ Việt Nam đọc và chịu ảnh hưởng. Ở Sri Lanka, Ấn Độ, Nhật Bản cũng có những cuộc vận động phục hưng Phật giáo trong cùng thời kỳ. Các nhà chấn hưng Việt Nam biết đến những phong trào ấy và học hỏi, nhưng hướng đi cụ thể là của riêng mình.
Nam Kỳ: nơi khởi đầu
Người được xem là đi tiên phong là hoà thượng Khánh Hoà (1877–1947), người Bến Tre. Từ những năm 1920, ông đi nhiều nơi ở Nam Kỳ vận động các vị sư cùng lo việc chấn hưng, mở các lớp học Phật pháp cho tăng sĩ.
Khoảng năm 1929, tờ Pháp Âm ra đời, thường được nhắc là tạp chí Phật giáo chữ quốc ngữ đầu tiên, tuy chỉ ra được ít số. Năm 1931, Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học được thành lập ở Sài Gòn, và năm 1932 hội cho ra tạp chí Từ Bi Âm, tờ báo sống lâu và có ảnh hưởng rộng. Năm 1934, ở Trà Vinh thành lập Hội Lưỡng Xuyên Phật học, có Phật học đường đào tạo tăng sĩ và tạp chí Duy Tâm.
Trung Kỳ: Huế và sự góp sức của cư sĩ trí thức
Năm 1932, An Nam Phật học hội được thành lập ở Huế. Điểm đặc biệt của hội là sự kết hợp giữa các vị hoà thượng ở các tổ đình Huế và tầng lớp cư sĩ trí thức. Người được nhắc nhiều nhất là cư sĩ Tâm Minh Lê Đình Thám, một bác sĩ Tây y, người dành nhiều công sức cho việc giảng giải giáo lý bằng ngôn ngữ dễ hiểu và tổ chức sinh hoạt Phật học cho thanh niên.
Năm 1933, hội ra tạp chí Viên Âm. Các Phật học đường ở Huế được tổ chức lại, đào tạo tăng sĩ theo chương trình có hệ thống, nhiều vị sư được đào tạo ở đây sau trở thành những người có vai trò quan trọng trong Phật giáo Việt Nam thế kỷ 20. Chùa Từ Đàm ở Huế về sau được dùng làm hội quán của hội.
Bắc Kỳ: chùa Quán Sứ và tờ Đuốc Tuệ
Năm 1934, Bắc Kỳ Phật giáo hội được thành lập ở Hà Nội, lấy chùa Quán Sứ làm hội quán. Hội có sự tham gia của cả tăng sĩ lẫn những trí thức nổi tiếng thời ấy, trong đó có học giả Trần Trọng Kim. Năm 1935, hội cho ra tờ Đuốc Tuệ.
Ở Bắc Kỳ, phong trào đặc biệt chú ý đến việc dịch kinh sang quốc ngữ, viết sách giáo lý phổ thông và chấn chỉnh nghi lễ ở chùa làng, nơi Phật giáo hoà lẫn nhiều tín ngưỡng dân gian.
Bảng tóm tắt các hội và báo chí
| Năm | Nơi | Tổ chức hoặc ấn phẩm |
|---|---|---|
| Khoảng 1929 | Nam Kỳ | Tạp chí Pháp Âm |
| 1931 | Sài Gòn | Hội Nam Kỳ Nghiên cứu Phật học |
| 1932 | Sài Gòn | Tạp chí Từ Bi Âm |
| 1932 | Huế | An Nam Phật học hội |
| 1933 | Huế | Tạp chí Viên Âm |
| 1934 | Trà Vinh | Hội Lưỡng Xuyên Phật học |
| 1934 | Hà Nội | Bắc Kỳ Phật giáo hội, hội quán chùa Quán Sứ |
| 1935 | Hà Nội | Tạp chí Đuốc Tuệ |
Một số mốc, nhất là năm ra số đầu của các tạp chí, có tài liệu ghi chênh nhau một năm; bảng trên theo cách ghi phổ biến trong các sách lịch sử Phật giáo Việt Nam.
Phong trào để lại gì
Chữ quốc ngữ đi vào chùa
Đây có lẽ là di sản lớn nhất. Báo chí và sách vở của phong trào đưa giáo lý đạo Phật đến với người đọc chữ quốc ngữ. Các bản kinh dịch và nghi thức tụng niệm bằng tiếng Việt dần phổ biến, để người tụng hiểu điều mình đang đọc. Thói quen tụng kinh tiếng Việt trong nhiều gia đình Phật tử ngày nay có gốc từ những nỗ lực ấy.
Đào tạo tăng sĩ có hệ thống
Thay cho lối học truyền khẩu với một ông thầy, các Phật học đường có chương trình, có lớp, có thời khoá. Đây là nền móng cho các trường Phật học sau này.
Cư sĩ được trao vai trò
Phong trào cho thấy người tu tại gia, nhất là trí thức, có thể đóng góp lớn vào việc nghiên cứu và giảng dạy Phật học. Hình ảnh Phật tử tại gia đi nghe giảng, đọc sách, học giáo lý chứ không chỉ đi lễ trở nên phổ biến hơn.
Phân biệt đạo Phật với mê tín
Nhiều bài báo của phong trào nhắc người đọc phân biệt giáo lý nhân quả, tu tâm với các hình thức cúng bái tốn kém. Tinh thần ấy vẫn còn giá trị: hiểu đúng thì bớt hình thức, bớt sợ sai, bớt tốn kém khi đến chùa.
Tìm hiểu thêm hôm nay
Muốn hình dung phong trào, có vài việc làm được ngay:
- Thăm chùa Quán Sứ (Hà Nội) hoặc chùa Từ Đàm (Huế): hai ngôi chùa gắn với hội Phật học thời chấn hưng ở Bắc và Trung. Đứng ở sân chùa, nhớ rằng gần một thế kỷ trước nơi đây là trụ sở của những người muốn đưa đạo Phật đến gần người đọc chữ quốc ngữ.
- Đọc báo cũ: các tờ Từ Bi Âm, Viên Âm, Đuốc Tuệ còn được lưu ở các thư viện lớn, một phần đã được số hoá. Đọc một bài giảng giáo lý viết từ những năm 1930 sẽ thấy tiếng Việt khi ấy và cách người xưa giải thích đạo Phật cho người mới.
- Đọc sách: tập 3 của Việt Nam Phật giáo sử luận (Nguyễn Lang) dành nhiều chương cho phong trào chấn hưng, kể khá chi tiết về các hội, các nhân vật và tờ báo.
Lần tới khi cầm cuốn kinh tụng tiếng Việt trong tay, có thể nghĩ đến những người đã ngồi dịch, in, phát hành nó từ gần một trăm năm trước.
Câu hỏi thường gặp
Phong trào chấn hưng Phật giáo Việt Nam bắt đầu khi nào?
Phong trào bắt đầu ở Nam Kỳ từ những năm 1920 với sự vận động của hoà thượng Khánh Hoà và các vị sư cùng chí hướng. Đầu những năm 1930, các hội Phật học lần lượt ra đời ở cả Nam, Trung, Bắc.
Tạp chí Phật giáo quốc ngữ đầu tiên là tờ nào?
Tờ Pháp Âm ra đời ở Nam Kỳ khoảng năm 1929 thường được nhắc là tạp chí Phật giáo chữ quốc ngữ đầu tiên. Sau đó là Từ Bi Âm (1932), Viên Âm (1933) và Đuốc Tuệ (1935).
An Nam Phật học hội là gì?
An Nam Phật học hội là tổ chức Phật học thành lập năm 1932 tại Huế, kết hợp các hoà thượng ở tổ đình Huế với cư sĩ trí thức như Tâm Minh Lê Đình Thám. Hội ra tạp chí Viên Âm và tổ chức đào tạo tăng sĩ có hệ thống.
Phong trào chấn hưng Phật giáo đã thay đổi những gì?
Phong trào đưa chữ quốc ngữ vào kinh sách và báo chí Phật giáo, mở trường đào tạo tăng sĩ, khuyến khích cư sĩ học giáo lý và nhắc người đi chùa phân biệt đạo Phật với mê tín. Nhiều thói quen tụng kinh tiếng Việt ngày nay có gốc từ giai đoạn này.
Thái Hư có liên quan gì đến chấn hưng Phật giáo Việt Nam?
Thái Hư là đại sư Trung Hoa khởi xướng cải cách Phật giáo nước này từ những năm 1910–1920. Báo chí của phong trào ông được một số tăng sĩ Việt Nam đọc và chịu ảnh hưởng, nhưng phong trào ở Việt Nam có hướng đi riêng.
