Áo tràng là chiếc áo dài tay rộng, vạt dài, Phật tử tại gia mặc khi đi chùa và tụng kinh; tăng ni cũng mặc áo tràng nhưng màu và kiểu khác. Áo nhật bình là một kiểu áo thường phục của người tu Bắc tông, hay được nhắc tới trong trang phục của chư ni. Y cà sa là tấm y may từ nhiều mảnh ghép như ruộng lúa, chỉ người đã thọ giới xuất gia mới đắp, khoác ngoài áo khi hành lễ. Nhìn y và áo, có thể biết người đó là Phật tử tại gia hay người tu, theo truyền thống nào.
Ba lớp trang phục: thường phục, lễ phục, pháp phục
Để khỏi rối, có thể chia trang phục trong chùa Bắc tông Việt Nam theo ba lớp, từ đời thường đến trang trọng nhất:
| Lớp | Gồm những gì | Ai mặc, khi nào |
|---|---|---|
| Thường phục của người tu | Áo ngắn (áo vạt hò), áo nhật bình, quần rộng, màu nâu, lam, xám, vàng nhạt tuỳ nơi | Tăng ni mặc hằng ngày khi làm việc, học, sinh hoạt trong chùa |
| Áo tràng | Áo dài tay rộng, vạt dài tới gần mắt cá | Tăng ni mặc khi lên chính điện, đi ra ngoài; Phật tử tại gia mặc khi đi lễ, tụng kinh |
| Y (cà sa) | Tấm y may từ nhiều mảnh, đắp ngoài áo tràng | Chỉ người xuất gia đã thọ giới, khi hành lễ, thuyết pháp, thọ trai trang trọng |
Các tên gọi và màu sắc khác nhau giữa các vùng, các hệ phái, các thời kỳ. Bảng trên chỉ là khung chung thường gặp ở các chùa Bắc tông. Nam tông và Khất sĩ có trang phục riêng, sẽ nói ở dưới.
Áo tràng: chiếc áo đi chùa của Phật tử
Áo tràng có hình dáng gần với áo dài truyền thống nhưng rộng hơn nhiều: tay áo thụng, thân rộng, vạt dài, cổ đứng, cài khuy bên hông. Kiểu áo này giữ dáng dấp áo lễ của người Việt xưa. Mặc áo tràng, người ta tự nhiên đi chậm hơn, đứng ngay ngắn hơn, cử chỉ khoan thai hơn.
Màu áo tràng
Phật tử tại gia ở Việt Nam thường mặc áo tràng màu lam (xanh lam xám), màu nâu hoặc màu xám. Ở nhiều nơi, áo tràng lam gắn với hình ảnh Phật tử đã quy y; áo tràng nâu gắn với các cụ đi lễ chùa ở nông thôn miền Bắc. Tăng ni mặc áo tràng có thể là màu nâu, lam, xám hoặc vàng, tuỳ hệ phái, tuỳ dịp và quy định của từng nơi.
Không có luật chung bắt buộc Phật tử phải mặc áo tràng mới được vào chùa. Người đi lễ bình thường chỉ cần quần áo kín đáo, lịch sự. Áo tràng thường dành cho dịp tụng kinh, khoá tu, lễ lớn, hoặc khi chùa yêu cầu đồng phục cho đạo tràng.
Áo tràng có thể mua ở đâu, giữ thế nào
Áo tràng bán ở các cửa hàng pháp phục gần chùa lớn, hoặc đặt may theo số đo. Chất vải phổ biến là kate, lụa, đũi, vải pha; vải mỏng hợp mùa nóng, vải dày hợp mùa lạnh. Áo nên giặt riêng, phơi trong bóng râm để giữ màu, cất trên móc treo hoặc gấp gọn, tránh để chung với quần áo làm việc nặng.
Áo nhật bình và áo vạt hò
Trong tăng phục Bắc tông Việt Nam có hai kiểu áo hằng ngày hay được nhắc tên:
- Áo vạt hò: áo ngắn ngang hông, cài chéo bên hông, tay hơi rộng. Đây là áo lao động, sinh hoạt thường ngày của tăng ni và cả Phật tử làm công quả ở chùa.
- Áo nhật bình: áo thường phục dài hơn áo vạt hò, đường may đơn giản, hay được nhắc tới như trang phục thường ngày của chư ni. Tên "nhật bình" cũng là tên một kiểu áo lễ của phụ nữ cung đình triều Nguyễn, nhưng áo nhật bình của chư ni là áo thường phục giản dị, không phải áo cung đình.
Tên gọi, kiểu cắt và người mặc mỗi kiểu áo khác nhau giữa các vùng và các tổ đình. Muốn biết chính xác áo đang thấy là áo gì, cách tốt nhất là hỏi trực tiếp người trong chùa; họ sẽ vui vẻ giải thích.
Y cà sa: tấm y của người xuất gia
Chữ cà sa phiên âm từ chữ Phạn kāṣāya, nghĩa gốc là màu "hoại sắc", màu đục, không rực rỡ, như màu đất, màu vỏ cây. Thời Đức Phật, người xuất gia nhặt vải bỏ đi, giặt sạch, nhuộm bằng vỏ cây, rễ cây cho ra màu đục rồi may thành y. Ý nghĩa là buông bỏ sự chưng diện, sống giản dị.
Vì sao y may như ruộng lúa
Theo luật tạng, Đức Phật từng bảo tôn giả A Nan may y theo hình những thửa ruộng ngay ngắn mà hai thầy trò nhìn thấy trên đường đi. Từ đó, y được ghép từ nhiều mảnh vải hình chữ nhật, giữa có đường viền như bờ ruộng. Mỗi dải dọc gọi là một điều. Vì vậy y còn được gọi là phước điền y, chiếc áo ruộng phước: người cúng dường người tu như gieo hạt vào ruộng tốt.
Ba tấm y
Theo giới luật, vị tỳ kheo có ba tấm y, gọi là tam y:
- An đà hội: y năm điều, y mặc bên trong, dùng khi làm việc, sinh hoạt.
- Uất đa la tăng: y bảy điều, đắp khi lễ Phật, tụng kinh, nghe pháp.
- Tăng già lê: đại y, từ chín điều trở lên, đắp khi thuyết pháp, vào cung vua, đi khất thực trong thành, những dịp trang trọng nhất.
Trong các chùa Bắc tông Việt Nam, y được đắp ngoài áo tràng khi hành lễ, thường đắp vai trái, chừa vai phải. Màu y hay thấy là vàng, nâu, đỏ đậm tuỳ hệ phái và cấp bậc. Vị sa di (người xuất gia chưa thọ đại giới) thường đắp mạn y, tức y không chia điều. Quy định chi tiết thuộc về giới luật và quy chế của Giáo hội, người ngoài không cần nắm hết, chỉ cần biết: thấy người đắp y là thấy người đã thọ giới xuất gia.
Nam tông và Khất sĩ: trang phục khác thế nào
Phật giáo Nam tông (Theravāda), có mặt nhiều ở các tỉnh Nam Bộ, đặc biệt trong cộng đồng người Khmer, giữ lối mặc gần với thời Đức Phật: chư tăng quấn y màu vàng nghệ, vàng sẫm hoặc nâu đỏ trực tiếp quanh người, không mặc áo tràng bên trong. Y được mặc cả ngày, cả khi đi khất thực.
Hệ phái Khất sĩ, một truyền thống hình thành ở Nam Bộ và theo hạnh khất thực, có trang phục riêng: chư tăng đắp y màu vàng, mang bình bát, dáng vẻ giản dị. Hình ảnh hàng tăng sĩ Khất sĩ đi khất thực buổi sáng là nét quen thuộc ở nhiều tỉnh phía Nam.
Mỗi truyền thống có lý do riêng cho cách mặc của mình, gắn với khí hậu, lịch sử và giới luật mà họ theo. Không có truyền thống nào "đúng hơn" chỉ vì giống thời Đức Phật hơn hay khác đi.
Phật tử nên lưu ý gì về trang phục người tu
- Không mặc y, không mặc áo giống tăng phục để chụp ảnh, đóng vai hay trang trí. Y là dấu hiệu của người đã thọ giới; người không thọ giới mặc vào dễ gây hiểu nhầm và thiếu tôn trọng.
- Nhận biết để xưng hô. Thấy người đắp y, mặc áo tràng nâu, vàng, có thể gọi là thầy (với tăng) hoặc sư cô (với ni); không chắc thì chắp tay chào, nghe người khác gọi rồi gọi theo.
- Cúng dường y áo: muốn cúng dường y áo cho chư tăng, nên hỏi chùa về kích cỡ, màu sắc, loại áo cần, vì mỗi hệ phái có quy định riêng.
- Cảnh giác người giả tu: mặc áo giống tu sĩ không đồng nghĩa là tu sĩ. Gặp người xin tiền ngoài đường bằng trang phục nhà chùa, nên hỏi chùa địa phương nếu nghi ngờ, không cần tranh cãi.
Góc nhìn hôm nay: chọn áo cho lần tụng kinh đầu tiên
Người mới muốn tham gia đạo tràng tụng kinh ở chùa thường lo không có áo tràng. Cách đơn giản:
- Lần đầu cứ mặc quần áo kín đáo, màu trầm, tay dài nếu được. Không ai đánh giá người mới vì chưa có áo tràng.
- Hỏi đạo tràng hoặc văn phòng chùa xem có quy định màu áo, kiểu áo không. Nhiều nơi có đồng phục chung.
- Nếu quyết định may, chọn áo tràng lam hoặc nâu đơn giản, vải dễ giặt. Không cần thêu, không cần vải đắt.
Áo tràng không làm ai tu giỏi hơn. Nó chỉ giúp mình nhớ rằng mình đang bước vào một không gian khác, cần đi chậm và nói khẽ hơn.
Câu hỏi thường gặp
Áo tràng là gì?
Áo tràng là áo dài tay rộng, vạt dài, cổ đứng, mặc khi đi chùa, tụng kinh. Phật tử tại gia thường mặc áo tràng lam, nâu hoặc xám; tăng ni cũng mặc áo tràng với màu sắc theo quy định từng hệ phái. Đi chùa bình thường không bắt buộc mặc áo tràng.
Y cà sa là gì?
Y cà sa là tấm y may từ nhiều mảnh vải ghép như ruộng lúa, người xuất gia đã thọ giới đắp khi hành lễ. Chữ cà sa phiên âm từ chữ Phạn kāṣāya, chỉ màu hoại sắc, màu đục giản dị. Theo giới luật, vị tỳ kheo có ba tấm y gọi là tam y.
Vì sao y cà sa có hình ô ruộng?
Theo luật tạng, Đức Phật bảo tôn giả A Nan may y theo hình những thửa ruộng ngay ngắn. Vì vậy y còn gọi là phước điền y, chiếc áo ruộng phước, với ý cúng dường người tu như gieo hạt vào ruộng tốt.
Áo nhật bình là áo gì?
Trong Phật giáo, áo nhật bình là một kiểu áo thường phục của người tu Bắc tông, hay được nhắc tới như trang phục thường ngày của chư ni. Tên gọi trùng với một kiểu áo lễ cung đình triều Nguyễn nhưng là hai loại áo khác nhau. Kiểu cắt cụ thể có thể khác giữa các vùng.
Phật tử có được mặc y cà sa không?
Không. Y là dấu hiệu của người đã thọ giới xuất gia. Phật tử tại gia mặc áo tràng khi đi lễ, tụng kinh. Mặc y hoặc tăng phục để chụp ảnh, đóng vai dễ gây hiểu nhầm và thiếu tôn trọng.
Chư tăng Nam tông mặc gì?
Chư tăng Nam tông quấn y màu vàng nghệ, vàng sẫm hoặc nâu đỏ trực tiếp quanh người, không mặc áo tràng bên trong, gần với lối mặc thời Đức Phật. Hệ phái này có mặt nhiều ở Nam Bộ, đặc biệt trong cộng đồng người Khmer.
