An cư kiết hạ là ba tháng tăng ni ở yên một nơi để tu học, theo luật Phật chế từ thời Ấn Độ cổ vào mùa mưa. Ở Việt Nam, Phật giáo Bắc tông thường an cư từ 16 tháng Tư đến rằm tháng Bảy âm lịch, còn Nam tông theo lịch riêng, tuỳ truyền thống. Với Phật tử tại gia, đây là mùa nên cúng dường chư tăng, dự khoá tu ngắn và tự đặt cho mình một "mùa an cư nhỏ" trong đời thường.
Chữ nghĩa: an cư, kiết hạ, mãn hạ
- An cư: ở yên một chỗ.
- Kiết hạ (cũng viết kết hạ): kết lại trong mùa hạ, ý là cam kết ở trong một trú xứ suốt mùa hè.
- Mãn hạ: hết mùa an cư.
- Hạ lạp: số mùa an cư một vị tăng ni đã trải qua. Nhà chùa tính "tuổi đạo" bằng hạ lạp chứ không bằng tuổi đời, nên một vị thầy trẻ tuổi mà xuất gia sớm có thể có hạ lạp cao hơn người lớn tuổi mới xuất gia.
Người Việt hay nói "tu được bao nhiêu hạ" là hỏi theo cách tính này.
Vì sao có an cư: chuyện mùa mưa ở Ấn Độ
Thời Đức Phật, tăng đoàn sống lang thang du hoá, đi từ làng này sang làng khác khất thực và thuyết pháp. Ấn Độ có mùa mưa gió mùa kéo dài khoảng ba, bốn tháng. Đường sá lầy lội, nước lũ, côn trùng và mầm cây sinh sôi khắp nơi. Theo Luật tạng, dân chúng phàn nàn rằng các vị tu sĩ đi lại trong mùa mưa giẫm nát hoa màu và giết hại sinh vật nhỏ. Đức Phật từ đó chế định cho tăng đoàn ở yên một chỗ suốt mùa mưa.
Lý do ban đầu rất thực tế, nhưng mùa an cư nhanh chóng trở thành mùa tu học tập trung nhất trong năm. Chư tăng sống chung, cùng nghe giảng, cùng hành thiền, sửa lỗi cho nhau. Nhiều bài kinh quan trọng được ghi là thuyết vào mùa an cư.
Khi Phật giáo truyền sang Trung Hoa và Việt Nam, khí hậu khác Ấn Độ, mùa mưa không trùng khớp, nhưng truyền thống an cư vẫn được giữ nguyên như một mùa tu học. Ở miền Bắc Việt Nam, ba tháng an cư Bắc tông rơi vào mùa hè nóng ẩm; ở Nam Bộ, nó trùng một phần mùa mưa. Lý do ban đầu là thời tiết, lý do còn lại đến nay là con người: ai cũng cần một khoảng thời gian dừng chân để nhìn lại mình.
Lịch an cư ở Việt Nam: Bắc tông, Nam tông, Khất sĩ
| Truyền thống | Thời gian thường gặp (âm lịch) | Kết thúc bằng |
|---|---|---|
| Bắc tông | Từ 16 tháng Tư đến rằm tháng Bảy | Lễ Tự tứ, tiếp theo là mùa Vu Lan |
| Nam tông (chùa Theravada, chùa Khmer) | Thường từ sau rằm tháng Sáu đến rằm tháng Chín, tuỳ cách tính lịch | Lễ ra hạ, sau đó là mùa dâng y Kathina |
| Hệ phái Khất sĩ | Theo lịch của hệ phái, thường gần với Bắc tông | Lễ Tự tứ |
Lịch Bắc tông bắt đầu ngay sau Phật Đản rằm tháng Tư, nên người ta hay nói "Phật Đản xong là vào hạ". Ở nhiều tỉnh thành, Ban trị sự Giáo hội tổ chức an cư tập trung tại một vài trường hạ lớn, nơi hàng trăm tăng ni cùng ở. Các chùa nhỏ có thể an cư tại chỗ. Ngày cụ thể từng năm, từng nơi nên xem thông báo chính thức.
Ba tháng an cư diễn ra thế nào
Mỗi trường hạ có nội quy riêng, nhưng nhìn chung một ngày an cư khá chặt chẽ:
- Thức dậy rất sớm, thường trước bốn giờ sáng, ngồi thiền hoặc tụng khoá lễ khuya.
- Học giới luật và kinh điển trong ngày, có các buổi giảng của chư tôn đức.
- Thọ trai theo nghi thức, ăn trong im lặng.
- Không rời trú xứ, trừ việc cần thiết theo luật cho phép, như thăm cha mẹ ốm nặng, và phải xin phép, giới hạn số ngày.
- Lễ Tự tứ vào ngày cuối: mỗi vị đứng trước đại chúng thỉnh cầu mọi người chỉ ra lỗi mình đã phạm mà họ thấy, nghe hay nghi ngờ, để sửa.
Lễ Tự tứ đáng để người tại gia suy ngẫm. Một cộng đồng mà mỗi người chủ động mời người khác nói thẳng khuyết điểm của mình là một cộng đồng hiếm có.
Phật tử tại gia làm gì trong mùa an cư
Hộ trì, cúng dường
Từ thời Đức Phật, người tại gia đã lo cho chư tăng trong mùa an cư: thực phẩm, thuốc men, y áo, chỗ ở. Ở Việt Nam ngày nay, nhiều Phật tử đến trường hạ cúng dường rau củ, gạo, nhu yếu phẩm, hoặc góp công nấu ăn. Nếu muốn góp, nên liên hệ ban tổ chức trường hạ để biết cần gì, tránh mang đến những thứ dư thừa.
Dự khoá tu ngắn
Mùa hè cũng là mùa nhiều chùa mở khoá tu cho người tại gia: khoá tu một ngày, khoá tu mùa hè cho thanh thiếu niên, khoá tu Bát quan trai. Đây là cách để người bận rộn chạm vào không khí an cư dù chỉ một, hai ngày.
Lễ dâng y Kathina (Nam tông)
Ở các chùa Nam tông, sau mùa an cư có lễ dâng y Kathina, kéo dài khoảng một tháng sau ngày ra hạ. Phật tử dâng y và vật dụng cho chư tăng đã an cư trọn mùa. Ở các chùa Khmer Nam Bộ, đây là lễ lớn, có rước y, nhạc ngũ âm và cả cộng đồng cùng tham gia. Khách đến dự nên ăn mặc kín đáo và làm theo hướng dẫn của chùa.
Tự đặt một "mùa an cư nhỏ" cho mình
Người đi làm không thể ở yên trong chùa ba tháng, nhưng có thể mượn tinh thần an cư: trong một khoảng thời gian cố định, giữ một kỷ luật nhỏ và không bỏ giữa chừng. Cách làm cụ thể:
- Chọn mốc: lấy đúng mùa an cư Bắc tông, từ 16 tháng Tư đến rằm tháng Bảy, khoảng ba tháng.
- Chọn một việc duy nhất, nhỏ đến mức chắc chắn làm được: ngồi thiền mười phút mỗi sáng, ăn chay mỗi thứ Hai, không mở mạng xã hội sau chín giờ tối, đọc một trang kinh mỗi ngày.
- Báo cho một người bạn hoặc người thân, nhờ họ nhắc. Đó là phiên bản đời thường của sống trong tăng đoàn.
- Cuối mùa, tự làm "lễ Tự tứ": hỏi người thân thấy mình có gì cần sửa. Nghe, cảm ơn, không cãi.
Ba tháng đủ dài để một thói quen bám rễ, đủ ngắn để không nản. Có lẽ đó cũng là lý do mùa an cư tồn tại qua hơn hai nghìn năm.
Những điều không nên làm khi đến trường hạ
- Không đến thăm chư tăng ni vào giờ học, giờ thiền. Hỏi giờ thăm viếng trước.
- Không mời quý thầy cô đi ra ngoài làm lễ, đám tiệc trong mùa an cư, trừ khi việc thật cần và theo sắp xếp của chùa.
- Không mang đồ ăn mặn, rượu bia vào khu vực chùa.
- Không chụp ảnh, quay phim trong giờ sinh hoạt nếu chưa được phép.
Câu hỏi thường gặp
An cư kiết hạ là gì?
An cư kiết hạ là thời gian ba tháng tăng ni ở yên một nơi để tu học, do Đức Phật chế định từ thời Ấn Độ cổ vào mùa mưa. Đây là mùa tu tập tập trung nhất trong năm của người xuất gia.
An cư kiết hạ bắt đầu từ ngày nào?
Ở Việt Nam, Phật giáo Bắc tông thường an cư từ ngày 16 tháng Tư đến rằm tháng Bảy âm lịch. Phật giáo Nam tông có lịch riêng, thường muộn hơn khoảng hai tháng. Ngày cụ thể tuỳ quyết định của Giáo hội và từng trường hạ.
Hạ lạp là gì?
Hạ lạp là số mùa an cư một vị tăng ni đã trải qua, dùng để tính tuổi đạo. Người xuất gia sớm có thể có hạ lạp cao hơn người lớn tuổi hơn nhưng mới xuất gia.
Lễ Tự tứ là gì?
Lễ Tự tứ diễn ra vào ngày cuối mùa an cư. Mỗi vị tăng ni thỉnh cầu đại chúng chỉ ra những lỗi mình đã phạm để sửa. Theo kinh Vu Lan Bồn, đây cũng là ngày Mục Kiền Liên cúng dường chư tăng để cứu mẹ.
Phật tử tại gia làm gì trong mùa an cư?
Phật tử có thể cúng dường, hộ trì chư tăng ở trường hạ, dự các khoá tu ngắn ngày, và tự đặt một kỷ luật nhỏ cho mình trong ba tháng như ngồi thiền, ăn chay định kỳ hay đọc kinh mỗi ngày.
