Ăn chay ngày rằm: ý nghĩa giới sát và ăn chay thế nào cho đủ chất

Ăn chay ngày rằm, với Phật tử Việt Nam, là cách thực tập giới đầu tiên trong năm giới: không sát sinh. Bỏ thịt cá một ngày không phải để kiêng cữ lấy may, mà để nuôi lòng thương mọi sự sống và tập làm chủ thói quen ăn uống của mình. Ăn chay cho đủ chất cũng không khó, chỉ cần đủ nhóm đạm từ đậu và hạt, tinh bột, rau quả, và bớt đồ chay chế biến sẵn nhiều dầu muối.

Giới sát: gốc của việc ăn chay

Năm giới của Phật tử tại gia bắt đầu bằng giới không sát sinh. Lý do được nói rất giản dị trong kinh Pháp Cú: mọi loài đều sợ gươm đao, mọi loài đều sợ chết; lấy mình so với người, đừng giết, đừng bảo người giết. Từ lòng thương ấy, người ta tự nhiên muốn tránh góp phần vào việc giết hại, kể cả qua bữa ăn.

Cần phân biệt: giới không sát sinh là cấm trực tiếp giết hại hoặc sai người giết. Ăn chay là một bước xa hơn, tự nguyện không dùng thịt cá để không gián tiếp góp vào việc giết. Vì vậy các truyền thống Phật giáo có cách nhìn khác nhau về ăn chay, và không truyền thống nào sai.

Ăn chay trong các truyền thống Phật giáo

Ở Trung Hoa, việc tăng sĩ ăn chay trường trở thành quy định chung có liên hệ với văn bản khuyến cấm rượu thịt của Lương Vũ Đế ở thế kỷ 6. Phật giáo Việt Nam chịu ảnh hưởng truyền thống Bắc tông, nên tăng ni Bắc tông ở Việt Nam ăn chay trường. Chư tăng Nam tông ở Việt Nam, kể cả các chùa Khmer Nam Bộ, theo luật Nam tông như ở bảng trên. Hiểu điều này để không ngạc nhiên hay phán xét khi thấy một vị sư Nam tông nhận thức ăn mặn từ Phật tử dâng.

Vì sao lại là ngày rằm, mùng Một

Ngày rằm và mùng Một là ngày sóc vọng, những ngày từ thời Đức Phật đã dành cho việc giữ giới và nghe pháp. Người Việt chọn những ngày này để ăn chay vì dễ nhớ và có ý nghĩa nhắc nhở. Các mức phổ biến:

• Nhị trai: hai ngày mỗi tháng, thường là mùng Một và rằm.
• Tứ trai, lục trai, thập trai: bốn, sáu hoặc mười ngày mỗi tháng. Ngày cụ thể có vài cách tính khác nhau theo truyền thống, nên hỏi chùa mình hay đến.
• Ăn chay theo tháng: có người ăn chay trọn tháng Giêng, tháng Tư (mùa Phật Đản), tháng Bảy (mùa Vu Lan).
• Ăn chay trường: ăn chay mọi ngày.

Không có mức nào "đúng" hơn mức nào. Lời khuyên chung của nhiều vị thầy: bắt đầu từ mức nhỏ mà giữ được lâu, rồi tăng dần khi thấy thoải mái, thay vì phát nguyện lớn rồi bỏ giữa chừng.

Ăn chay theo nghĩa rộng: không chỉ là bỏ thịt

Chữ "trai" trong ăn chay (trai giới) gốc nghĩa là giữ cho thân tâm trong sạch, tề chỉnh. Vì thế ăn chay theo tinh thần nhà Phật có mấy lớp:

1. Không dùng thịt cá: lớp dễ thấy nhất.
2. Không ăn quá độ: ăn vừa đủ no, không bày biện thừa mứa. Một mâm chay mười món đắt tiền chưa chắc gần tinh thần ăn chay hơn một bữa cơm rau đậu đơn giản.
3. Tránh ngũ vị tân (theo Bắc tông): những loại có mùi hăng, thường kể là hành, hẹ, tỏi, kiệu và hưng cừ, vì được cho là làm tâm dễ xao động. Nhiều Phật tử tại gia không giữ điều này, tuỳ phát nguyện.
4. "Ăn chay" cả lời nói: ngày rằm cũng là ngày bớt nói lời nặng, bớt chuyện thị phi. Bữa ăn chay mà đi kèm lời cay nghiệt thì mới chay được một nửa.

Ăn chay sao cho đủ chất: nguyên tắc chung

Phần này nói ở mức phổ thông, không thay cho lời khuyên của bác sĩ hay chuyên gia dinh dưỡng. Ăn chay một, hai ngày mỗi tháng gần như không ảnh hưởng đến sức khoẻ của người khoẻ mạnh. Ăn chay thường xuyên hoặc ăn chay trường thì cần để ý hơn.

Điều dễ mắc nhất là ăn quá nhiều đồ chay chế biến sẵn: chả chay, giò chay, các món "giả mặn" làm từ bột mì, đậu nành, thường nhiều dầu, muối và chất phụ gia. Thỉnh thoảng dùng không sao, nhưng nếu ngày chay chỉ gồm những món này thì có khi kém lành mạnh hơn ngày thường. Người có bệnh mạn tính như tiểu đường, thận, thiếu máu, phụ nữ mang thai và trẻ nhỏ muốn ăn chay thường xuyên nên trao đổi với bác sĩ trước.

Những hiểu lầm hay gặp

• "Ăn chay để giải xui, cầu may." Ăn chay xuất phát từ lòng thương sự sống, không phải bùa hộ mệnh. Phước đến từ tâm và việc làm.
• "Đã ăn chay thì phải ăn món giả thịt cho đỡ thèm." Món giả mặn không sai, nhưng nhiều thầy khuyên nên tập quen vị thanh đạm của rau đậu, vì mục đích là buông bớt sự thèm khát chứ không phải nuôi nó bằng hình thức khác.
• "Ăn chay mà lỡ ăn mặn là mất hết công." Lỡ thì thôi, ghi nhận và tiếp tục. Không cần tự trách nặng nề, càng không cần ép người trong nhà theo mình.
• "Người ăn chay cao quý hơn người ăn mặn." Ăn chay là việc tự nguyện của mỗi người, không phải thước đo để so sánh. Nhìn người khác với ánh mắt phán xét là trái với chính lòng từ mà mình đang tập.

Một việc làm được ngay

Ngày rằm tới, thử ăn chay một bữa trưa nếu chưa quen ăn chay cả ngày. Trước khi ăn, dừng lại ba hơi thở và nghĩ đến người trồng rau, người nấu, những sự sống đã được tha hôm nay. Ăn chậm hơn thường lệ, không nhìn điện thoại. Nếu thấy dễ chịu, tháng sau tăng lên cả ngày rằm, rồi thêm ngày mùng Một. Ghi lại ngày nào giữ được trên lịch, sau sáu tháng nhìn lại sẽ thấy mình đã đi khá xa.