Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn: thời gian, nghi lễ và ý nghĩa

Lễ hội Quán Thế Âm Ngũ Hành Sơn diễn ra hằng năm vào tháng Hai âm lịch, quanh ngày vía Quán Thế Âm 19 tháng Hai, tại khu danh thắng Ngũ Hành Sơn, Đà Nẵng, với trung tâm là chùa Quán Thế Âm dưới chân núi Kim Sơn. Lễ hội gồm phần lễ Phật giáo (tôn tượng, rước tượng, cầu an, thả hoa đăng) và phần hội văn hoá dân gian, đã được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể quốc gia. Muốn dự cho trọn, nên đến từ chiều hôm trước ngày chính lễ, ăn mặc kín đáo và chuẩn bị tinh thần đi bộ giữa đông người.

Lễ hội diễn ra khi nào và ở đâu

Thời gian chính của lễ hội rơi vào khoảng giữa tháng Hai âm lịch, thường kéo dài vài ngày và đạt cao điểm vào ngày 19 — ngày mà truyền thống Bắc tông ở Việt Nam xem là ngày vía (kỷ niệm đản sinh) của Bồ Tát Quán Thế Âm. Lịch cụ thể mỗi năm do ban tổ chức công bố; ngày dương lịch thay đổi theo năm vì lễ tính theo âm lịch.

Địa điểm là khu danh thắng Ngũ Hành Sơn, cụm năm ngọn núi đá vôi ở phía đông nam thành phố. Tâm điểm là chùa Quán Thế Âm nằm dưới chân núi Kim Sơn, cạnh động Quan Âm. Các hoạt động lan ra không gian xung quanh, kể cả các chùa trên núi Thuỷ Sơn như chùa Linh Ứng Non Nước và chùa Tam Thai, nơi Phật tử ghé lễ trong những ngày hội.

Nguồn gốc: từ một hang đá đến lễ hội của cả vùng

Lễ hội gắn với động Quan Âm ở núi Kim Sơn. Theo lời kể của người dân và giới thiệu của nhà chùa, trong động có khối thạch nhũ mang dáng một vị Bồ Tát đứng, người ta nhìn vào đó mà liên tưởng đến hình tượng Quán Thế Âm; từ đó việc thờ phụng và chùa Quán Thế Âm hình thành, rồi ngày vía 19 tháng Hai trở thành dịp hội của vùng. Những chi tiết như năm phát hiện hang hay ai là người đầu tiên tìm ra được kể khác nhau giữa các nguồn, nên ở đây không nêu.

Điều chắc chắn là lễ hội đã trở thành sinh hoạt văn hoá – tín ngưỡng lâu năm của cộng đồng Phật tử và người dân Đà Nẵng cùng các vùng lân cận, được chính quyền và Giáo hội Phật giáo cùng tổ chức. Việc được ghi vào Danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia ghi nhận giá trị của nó như một lễ hội truyền thống, chứ không chỉ là một buổi lễ của một ngôi chùa.

Phần lễ: các nghi thức chính

Nghi thức cụ thể có thể thay đổi đôi chút giữa các năm, nhưng thường gồm những phần sau:

Kinh được tụng nhiều nhất trong lễ hội là kinh Phổ Môn, phẩm thứ hai mươi lăm của kinh Pháp Hoa, kể về hạnh nguyện của Quán Thế Âm. Câu niệm ai cũng hoà theo được là "Nam mô Đại Bi Quán Thế Âm Bồ Tát".

Phần hội: văn hoá dân gian quanh chân núi

Bên cạnh phần lễ, ban tổ chức thường có các hoạt động văn hoá. Tuỳ năm có thể gồm:

• Hát bài chòi, một loại hình diễn xướng dân gian của miền Trung (nghệ thuật Bài chòi Trung Bộ đã được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại).
• Các hoạt động thể thao dân gian như kéo co, đẩy gậy, cờ người.
• Triển lãm thư pháp, ảnh, sản phẩm điêu khắc đá của làng nghề Non Nước.
• Không gian ẩm thực chay, giới thiệu đặc sản địa phương.

Phần hội làm lễ hội trở nên gần gũi với cả người không theo đạo Phật. Nhưng ai đến vì lý do tâm linh nên để ý: những khu hội chợ thường ồn ào, nên chia thời gian rõ ràng, lúc nào lễ thì lễ cho trọn, lúc nào xem hội thì xem.

Đi dự lễ hội: chuẩn bị thực tế

Thời điểm

Ngày 19 tháng Hai âm lịch và đêm trước đó là đông nhất. Ai không quen chen chúc có thể đến vào các ngày đầu của lễ hội, khi nghi thức đã bắt đầu nhưng người chưa quá đông. Đêm hoa đăng đẹp nhưng cũng đông; trẻ nhỏ và người già cần có người đi kèm sát.

Đi lại và đỗ xe

Những ngày lễ, giao thông quanh Ngũ Hành Sơn có thể được điều tiết; xem thông báo của chính quyền địa phương và ban tổ chức về bãi đỗ xe, tuyến đường cấm. Đi taxi hoặc nhờ người đưa đón sẽ đỡ vất vả hơn tự tìm chỗ gửi xe.

Trang phục và đồ mang theo

• Áo có tay, quần dài hoặc váy qua gối; Phật tử có áo tràng có thể mặc khi dự lễ.
• Giày dễ đi, đế bám — nhiều chỗ là đá, bậc thang.
• Nước uống, mũ; tháng Hai âm lịch ở Đà Nẵng thường trời đã ấm, buổi trưa có nắng.
• Túi đeo trước người, giữ ví và điện thoại cẩn thận nơi đông.

Lễ vật và thắp hương

Hoa tươi, trái cây là đủ. Thắp hương ở nơi ban tổ chức bố trí; trong động không đốt hương nếu không có chỗ quy định. Không cần mua vàng mã; nhiều chùa đã khuyến khích bỏ hoặc hạn chế. Công đức tuỳ tâm, bỏ vào hòm công đức chính thức, không đưa cho người lạ thu hộ.

Hiểu đúng ý nghĩa ngày vía Quán Thế Âm

"Vía" trong cách nói dân gian là ngày kỷ niệm gắn với một vị Phật, Bồ Tát. Theo truyền thống Bắc tông ở Việt Nam, Quán Thế Âm có ba ngày vía trong năm: 19 tháng Hai (đản sinh), 19 tháng Sáu (thành đạo) và 19 tháng Chín (xuất gia). Lịch này không có trong truyền thống Nam tông, nên các chùa Nam tông ở Việt Nam không nhất thiết làm lễ vào những ngày ấy.

Ngày vía không phải ngày "xin gì được nấy". Đó là dịp để nhớ đến một phẩm chất: biết lắng nghe nỗi khổ của người khác và tìm cách làm dịu nó. Người Phật tử thường giữ chay, tụng kinh Phổ Môn, làm một việc tốt cụ thể trong ngày này.

Góc nhìn hôm nay: dự lễ hội mà vẫn giữ được lòng

Lễ hội đông người dễ làm ta mệt và bực. Một bài tập nhỏ khi bị kẹt giữa dòng người: dừng lại, thở vào thật chậm, thở ra thật chậm, và nghĩ "ai ở đây cũng đến vì một mong ước tốt". Lời chúc thầm cho người đứng cạnh, dù không quen, chính là thực hành tâm từ — và đó là điều Quán Thế Âm đại diện.

Việc làm được ngay: nếu năm nay không đến được Đà Nẵng, vào ngày 19 tháng Hai âm lịch có thể ngồi ở nhà mười lăm phút đọc kinh Phổ Môn từ một bản kinh tụng phổ thông, hoặc chỉ niệm danh hiệu Bồ Tát một trăm lần, rồi gọi điện hỏi thăm một người đang gặp khó khăn. Như vậy là đã dự lễ theo cách riêng của mình.