Chùa Linh Ứng Non Nước Ngũ Hành Sơn: chùa cổ trên núi Thuỷ Sơn

Chùa Linh Ứng Non Nước là ngôi chùa cổ trên núi Thuỷ Sơn, ngọn lớn nhất trong cụm Ngũ Hành Sơn ở phía đông nam Đà Nẵng, có từ thời Nguyễn và gắn với việc vua Minh Mạng ban biển ngạch đặt tên chùa. Đây là ngôi chùa lâu đời nhất trong ba chùa Linh Ứng của thành phố, nằm giữa một quần thể hang động, chùa chiền và vách đá khắc chữ Hán. Đi thăm cho đáng nên dành ít nhất nửa buổi, leo bậc đá lên núi, lễ chùa rồi đi qua các động gần đó.

Ngũ Hành Sơn và núi Thuỷ Sơn

Ngũ Hành Sơn, người địa phương còn gọi là núi Non Nước, là cụm núi đá vôi nhô lên giữa vùng cát ven biển. Tên năm ngọn núi lấy theo ngũ hành của triết học phương Đông:

Theo lời truyền, tên gọi theo ngũ hành do vua Minh Mạng đặt khi đến thăm vùng này; nhiều tài liệu nhắc chuyện ấy, nhưng nên hiểu là thông tin truyền lại qua sách giới thiệu di tích. Hiện nay, danh thắng Ngũ Hành Sơn được xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Hệ thống văn khắc trên vách đá (gọi là ma nhai) thời Nguyễn ở đây cũng đã được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Lịch sử chùa Linh Ứng Non Nước

Các tài liệu giới thiệu di tích cho biết chùa có từ trước thời Minh Mạng, ban đầu là một ngôi chùa nhỏ trên núi, có tài liệu ghi tên cũ là Ứng Chân. Khi vua Minh Mạng tuần du Ngũ Hành Sơn, ông cho trùng tu các chùa trên núi và ban biển ngạch, từ đó chùa mang tên Linh Ứng. Năm cụ thể của các sự kiện này được ghi không thống nhất giữa các nguồn, nên ở đây không nêu năm.

"Sắc tứ" là chữ thường thấy trên biển các chùa được vua ban: tức chùa được triều đình công nhận, ban tên. Cùng trên núi Thuỷ Sơn còn có chùa Tam Thai, ngôi chùa cũng được triều Nguyễn quan tâm và có vị thế quốc tự. Hai chùa cách nhau không xa, người đi lễ thường ghé cả hai.

Qua gần hai thế kỷ, chùa đã được trùng tu nhiều lần. Vì vậy nhiều hạng mục nhìn thấy hôm nay là công trình của các đợt tu bổ về sau, chứ không phải nguyên bản thời Nguyễn. Điều còn giữ được trọn vẹn là thế đất: chùa nép vào vách núi, trước mặt nhìn ra biển, sau lưng là đá và cây.

Những gì có trong và quanh chùa

Chính điện và sân chùa

Chính điện là nơi thờ Phật, quy mô vừa phải như phần lớn chùa trên núi miền Trung. Trước sân có một bảo tháp nhiều tầng thờ xá lợi được dựng về sau, cùng các tượng Phật, tượng Bồ Tát đặt ngoài trời. Chùa có cây cổ thụ, cây cảnh, bóng mát dễ chịu sau đoạn leo dốc.

Vọng Hải Đài

Gần chùa có một khoảng đất bằng nhô ra phía biển gọi là Vọng Hải Đài, tức "đài ngắm biển". Từ đây nhìn được bờ biển trải dài và bán đảo Sơn Trà ở phía bắc khi trời trong — nơi có chùa Linh Ứng Bãi Bụt. Đứng ở chùa cổ nhìn về chùa mới là một khoảnh khắc thú vị cho người đi đủ ba chùa.

Các động lân cận

Núi Thuỷ Sơn có nhiều hang động gắn với nơi thờ Phật, nổi tiếng nhất là động Huyền Không: một hang lớn, ánh sáng rọi xuống qua các khe trên vòm, trong động có bàn thờ Phật. Ngoài ra có động Tàng Chơn, động Vân Thông, động Hoa Nghiêm… Mỗi động một vẻ, nhưng đều cần đi cẩn thận vì nền đá trơn và có bậc dốc.

Văn khắc trên vách đá

Trên vách động và vách núi có nhiều bài văn khắc chữ Hán do quan lại, sĩ phu, tăng sĩ để lại qua các thời. Người không đọc được chữ Hán vẫn có thể dừng lại nhìn: đó là dấu tay của những người đã đến đây trước mình vài trăm năm. Đừng chạm, đừng viết thêm lên đá.

Đường lên và cách đi thăm

• Leo bậc đá: lối lên Thuỷ Sơn có bậc đá khoảng hơn một trăm bậc, dốc vừa, có chỗ nghỉ. Người khoẻ đi chừng mười lăm, hai mươi phút.
• Thang máy: khu danh thắng có thang máy lên núi cho người ngại leo; hỏi ở khu bán vé về giờ chạy và quy định hiện hành.
• Vé tham quan: khu danh thắng Ngũ Hành Sơn có vé vào cửa do ban quản lý quy định; mức cụ thể xem tại quầy hoặc thông báo chính thức.
• Thứ tự gợi ý: lên chùa Linh Ứng trước, lễ xong ra Vọng Hải Đài, rồi đi tiếp sang các động và chùa Tam Thai, cuối cùng xuống núi.
• Giày: đế bám là quan trọng nhất. Trong động tối và ẩm, nên mang theo đèn nhỏ hoặc dùng đèn điện thoại.

Đi lễ chùa cổ: những điều nên để ý

Chùa cổ trên núi khác chùa mới ở chỗ không gian hẹp hơn, nhiều góc thờ nhỏ, và thường có tăng ni đang sinh hoạt thường ngày. Vài điều giúp mình là khách dễ mến:

1. Lễ Phật ở chính điện trước, sau đó mới đến các gian thờ phụ và động.
2. Không bước vào khu tăng xá, nhà bếp, phòng riêng có biển nhắc hoặc cửa khép.
3. Hạ giọng trong động: hang đá vang tiếng rất xa, một câu cười to có thể làm cả đoàn người đang lễ giật mình.
4. Không thắp hương trong động kín nếu không có chỗ quy định; khói đọng lại làm khó thở và đen vách đá.
5. Không mua bán đồ lưu niệm ngay trong sân chùa; làng đá mỹ nghệ ở chân núi mới là chỗ dành cho việc đó.

Không cần mang lễ vật cầu kỳ. Một bó hoa nhỏ hoặc vài trái cây là đủ. Công đức tuỳ tâm, đặt vào hòm công đức chính thức của chùa.

Làng đá Non Nước dưới chân núi

Quanh chân Ngũ Hành Sơn là làng nghề điêu khắc đá Non Nước, nơi thợ làm tượng, đồ trang trí, bia đá. Nhiều pho tượng Phật trong các chùa miền Trung được đặt làm từ đây. Đi ngang các xưởng, nghe tiếng đục đá đều đều cũng là một cách hiểu thêm về chùa: mỗi pho tượng ta lễ đều qua bàn tay một người thợ. Nếu mua tượng Phật về thờ, nên chọn tượng có nét mặt hiền, tỉ lệ cân đối, và hỏi rõ chất liệu; tránh mua theo kiểu "càng to càng tốt".

Góc nhìn hôm nay: chùa cổ dạy sự kiên nhẫn

Một ngôi chùa đứng trên núi gần hai trăm năm, qua bao mùa bão, qua những lần sập rồi dựng lại, tự nó đã là bài học về vô thường và bền bỉ. Không có gì ở đây còn nguyên như thuở đầu, nhưng ngôi chùa vẫn ở đó vì có người tiếp tục chăm sóc.

Một việc làm được ngay khi đến: chọn một bậc đá vắng trên đường lên, ngồi xuống và nghe. Đếm xem có bao nhiêu âm thanh: gió, chim, tiếng chuông, tiếng người dưới xa, tiếng đục đá. Hai phút nghe như vậy giúp tâm trạng chuyển từ "đi tham quan" sang "đến thăm". Ai muốn tìm hiểu kỹ hơn có thể tìm đọc các tài liệu giới thiệu văn khắc ma nhai Ngũ Hành Sơn của bảo tàng thành phố, hoặc quay lại vào tháng Hai âm lịch để dự lễ hội Quán Thế Âm diễn ra ở khu danh thắng này.