Chùa Vĩnh Nghiêm và mộc bản kinh Phật được UNESCO ghi danh

Chùa Vĩnh Nghiêm, còn gọi chùa Đức La, nằm bên ngã ba sông Lục Nam và sông Thương, trước thuộc Bắc Giang và nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Thời Trần, đây là một trung tâm lớn của Thiền phái Trúc Lâm. Chùa còn giữ một kho mộc bản kinh Phật hơn ba nghìn tấm khắc chữ Hán và chữ Nôm, được UNESCO ghi danh Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương năm 2012.

Vĩnh Nghiêm trong lịch sử Trúc Lâm

Nếu Yên Tử là nơi Trần Nhân Tông tu và lập đạo, thì Vĩnh Nghiêm là nơi Trúc Lâm tổ chức và truyền bá. Theo nhiều tư liệu nghiên cứu, chùa đã có từ trước thời Trần, rồi được mở rộng khi Thiền phái Trúc Lâm hưng thịnh vào cuối thế kỷ 13, đầu thế kỷ 14. Ba vị Trúc Lâm tam tổ — Trần Nhân Tông, Pháp Loa, Huyền Quang — đều gắn với chùa qua việc giảng pháp, truyền giới.

Đặc biệt, thời Pháp Loa làm tổ thứ hai, Vĩnh Nghiêm được nhắc tới như nơi tập trung tăng sĩ học tập và là nơi quản lý tăng tịch, tức sổ sách ghi danh người xuất gia. Có thể hình dung chùa khi ấy như một trụ sở kiêm học viện của thiền phái: Yên Tử là núi tổ để tu, Vĩnh Nghiêm là nơi dạy, ghi chép và tổ chức. Mức độ chi tiết của những vai trò này vẫn còn được giới nghiên cứu bàn thêm, nhưng vị trí trung tâm của Vĩnh Nghiêm trong Trúc Lâm thì được thừa nhận rộng rãi.

Ở nhà tổ của chùa có thờ tượng Trúc Lâm tam tổ. Khi đi lễ, đây là nơi nên dừng lâu nhất: ba vị ấy đã biến một dòng thiền thành nền nếp tổ chức của cả một thời đại.

Mộc bản là gì và vì sao quý

Mộc bản là những tấm gỗ được khắc chữ ngược để in. Người thợ viết chữ lên giấy mỏng, dán úp lên mặt gỗ, rồi đục bỏ phần nền, để chữ nổi lên và ngược chiều. Khi in, người ta phết mực lên mặt khắc, đặt tờ giấy lên, xoa đều bằng bàn xoa, bóc ra là có một trang sách chữ xuôi.

Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm thường được giới thiệu là khắc trên gỗ thị, loại gỗ mịn, dẻo, ít cong vênh, rất hợp để khắc nét chữ nhỏ. Nhiều tấm được khắc cả hai mặt để tiết kiệm gỗ.

Kho mộc bản này quý vì ba lẽ:

• Nội dung. Gồm kinh Phật, sách giới luật, các bài giảng và văn bản liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm — những gì một trung tâm tu học cần để dạy và truyền lại.
• Chữ Hán và chữ Nôm. Ngoài chữ Hán, nhiều tấm khắc chữ Nôm, tức chữ viết tiếng Việt của người xưa. Đây là nguồn tư liệu quý cho người nghiên cứu ngôn ngữ và văn học Phật giáo Việt.
• Tính liên tục. Mộc bản được dùng để in sách trong một thời gian dài, cho thấy chùa từng là một "nhà xuất bản" Phật giáo, không chỉ là nơi lễ bái.

Niên đại khắc của từng bộ mộc bản không giống nhau. Giới nghiên cứu vẫn tiếp tục khảo cứu, đối chiếu văn bản. Người đọc chỉ nên nhớ: đây là một kho sách in của nhà chùa được tích luỹ qua nhiều đời, chứ không phải toàn bộ khắc từ thời Trần.

Ký ức thế giới năm 2012 và những kho mộc bản khác

Năm 2012, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Chương trình Ký ức thế giới công nhận các di sản tư liệu — sách, văn bản, bản khắc, bản đồ… — có giá trị đặc biệt với lịch sử loài người, khác với danh sách Di sản thế giới vốn dành cho công trình, cảnh quan.

Sự khác nhau rất đáng nhớ: mộc bản triều Nguyễn là sách của nhà nước, còn mộc bản Vĩnh Nghiêm là sách của nhà chùa. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy hai dòng chữ nghĩa cùng tồn tại trong văn hoá Việt.

Ngoài ra, chùa Vĩnh Nghiêm còn nằm trong Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh Di sản thế giới năm 2025. Như vậy chùa vừa có di sản tư liệu, vừa là một phần của di sản thế giới.

Tham quan chùa: từ tam quan đến nhà lưu mộc bản

Chùa Vĩnh Nghiêm có bố cục chùa Bắc Bộ truyền thống, các lớp nhà nối nhau theo một trục:

1. Tam quan — cổng vào, khép một bên khỏi đường làng.
2. Tiền đường, thiêu hương, thượng điện — khu thờ Phật, nơi làm lễ chính.
3. Nhà tổ — thờ Trúc Lâm tam tổ và các vị tổ của chùa.
4. Gác chuông và các công trình phụ.
5. Nơi bảo quản mộc bản — mộc bản được giữ trong khu vực riêng, có giá kệ và điều kiện bảo quản. Không phải lúc nào khách cũng được vào xem tận nơi; có khi chỉ xem được một phần trưng bày.

Khi xem mộc bản, nhớ ba điều: không chạm tay vào mặt khắc (mồ hôi, dầu da tay làm hại gỗ), không dùng đèn chớp, không tựa vào giá kệ. Một tấm ván gỗ đã giữ nét chữ vài trăm năm có thể hỏng chỉ vì một lần cầm thiếu cẩn thận.

Lễ hội và thời điểm nên đến

Hội chùa Vĩnh Nghiêm thường được tổ chức vào khoảng giữa tháng Hai âm lịch; chương trình cụ thể nên xem thông báo của địa phương mỗi năm. Ngày thường, chùa yên tĩnh, hợp với người muốn tìm hiểu mộc bản và ngồi lại trong nhà tổ.

Đừng nhầm với chùa Vĩnh Nghiêm ở TP.HCM

Ở TP.HCM có một ngôi chùa lớn cũng tên Vĩnh Nghiêm, được xây dựng vào thế kỷ 20 và đặt tên để nhớ về tổ đình Vĩnh Nghiêm phía Bắc. Hai ngôi chùa có quan hệ về tinh thần, nhưng kho mộc bản được UNESCO ghi danh là của chùa Vĩnh Nghiêm ở Bắc Ninh.

Ghép Vĩnh Nghiêm vào một chuyến Trúc Lâm

Vĩnh Nghiêm hợp nhất khi đi cùng Yên Tử và Côn Sơn – Kiếp Bạc, theo đúng mạch di sản thế giới. Một gợi ý hai ngày:

• Ngày một: Vĩnh Nghiêm buổi sáng (xem mộc bản, lễ ở nhà tổ), chiều sang Côn Sơn (nay thuộc Hải Phòng), nơi có chùa Côn Sơn gắn với Huyền Quang và Nguyễn Trãi.
• Ngày hai: Yên Tử (Quảng Ninh), đi bộ hoặc cáp treo lên chùa Hoa Yên và vườn tháp tổ.

Đi theo thứ tự này, người ta thấy được ba mặt của Trúc Lâm: nơi dạy và giữ sách, nơi các vị tổ ẩn cư, và núi tổ.

Góc nhìn hôm nay: một trang kinh cầm trên tay

Thời nay đọc kinh có thể chỉ cần mở điện thoại. Mộc bản Vĩnh Nghiêm nhắc rằng trước đây, mỗi trang kinh là công của người viết chữ, người khắc gỗ, người in, người đóng sách — và người đọc thì đọc chậm, đọc kỹ vì sách hiếm.

Việc làm được ngay sau chuyến đi: chọn một bài kinh ngắn, ví dụ Bát Nhã Tâm Kinh, tự tay chép lại bằng bút lên giấy, chậm từng chữ. Không cần chữ Hán; chép âm Hán Việt hay bản tiếng Việt đều được. Nhiều người thấy việc chép kinh tay giúp tâm lắng xuống hơn cả đọc. Đó cũng là cách nối mình với những người thợ khắc ván ở Vĩnh Nghiêm năm xưa.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể tra cứu thông tin của UNESCO về Chương trình Ký ức thế giới, các ấn phẩm giới thiệu mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm, và phần Trúc Lâm trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.