Chùa Dâu, tên chữ là Diên Ứng tự, còn gọi Pháp Vân tự hay Cổ Châu tự, nằm ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, ngay trên đất thành cổ Luy Lâu. Người ta gọi nơi này là cái nôi Phật giáo Việt Nam vì Luy Lâu từng là trị sở quận Giao Chỉ, một ngã ba giao thương nơi các nhà sư Ấn Độ và Trung Á ghé lại từ những thế kỷ đầu Công nguyên, và vì ngôi chùa gắn với hệ thờ Tứ Pháp, một cách người Việt xưa đón đạo Phật vào đời sống trồng lúa của mình.
Luy Lâu: thành cổ bên sông Dâu
Luy Lâu (cũng đọc là Liên Lâu) là trị sở của quận Giao Chỉ trong thời Bắc thuộc. Thời Sĩ Nhiếp làm thái thú, khoảng cuối thế kỷ 2 sang đầu thế kỷ 3, nơi đây là một đô hội đông đúc. Tam Quốc chí, ở phần truyện Sĩ Nhiếp, nhắc tới cảnh Sĩ Nhiếp ra vào có cả người Hồ (người phương Tây, thường hiểu là người Ấn Độ, Trung Á) đi theo đốt hương. Chi tiết này thường được dẫn ra để cho thấy Luy Lâu khi ấy không chỉ là thành quân sự mà còn là nơi có cư dân và thương nhân từ phương Nam, phương Tây ghé tới.
Đạo Phật đến Giao Chỉ bằng hai ngả: đường bộ qua Trung Hoa và đường biển từ Ấn Độ vòng qua bán đảo Đông Dương. Giới nghiên cứu nhiều người cho rằng ngả biển đến sớm hơn, nên Luy Lâu có thể đã có tăng sĩ và kinh sách trước cả nhiều trung tâm Phật giáo ở phương Bắc. Mức "sớm hơn" bao nhiêu thì vẫn còn tranh luận; điều ít ai phản bác là Luy Lâu nằm trong số những trung tâm Phật giáo đầu tiên của vùng này.
Những cái tên gắn với Luy Lâu
- Mâu Tử: tác giả sách Lý hoặc luận, một văn bản biện hộ cho đạo Phật, thường được xếp vào cuối thế kỷ 2. Ông sống ở Giao Chỉ một thời gian; niên đại và tác giả sách vẫn được bàn cãi.
- Khương Tăng Hội: sinh ở Giao Chỉ, gia đình gốc Khương Cư (vùng Trung Á), xuất gia tại đây rồi sang Kiến Nghiệp (Đông Ngô) giữa thế kỷ 3 để truyền đạo và dịch kinh. Ông thường được nhắc như một nhà sư người Giao Chỉ có tầm ảnh hưởng đầu tiên.
- Tỳ Ni Đa Lưu Chi: nhà sư gốc Nam Ấn, theo Thiền uyển tập anh thì đến chùa Pháp Vân khoảng năm 580 và truyền dòng thiền mang tên ông. Chùa Pháp Vân ấy thường được đồng nhất với chùa Dâu ngày nay.
Thiền uyển tập anh còn chép lại một đoạn đối đáp trong đó có lời của pháp sư Đàm Thiên nói với vua Tuỳ rằng Giao Châu đã có hơn hai mươi bảo tháp, hơn năm trăm vị tăng và mười lăm bộ kinh được dịch. Đây là lời dẫn trong một văn bản Phật giáo đời sau, nên nên đọc như một chứng cứ về hình ảnh Giao Châu trong ký ức nhà chùa hơn là một con số thống kê.
Truyền thuyết Man Nương và bốn bà Tứ Pháp
Điều làm chùa Dâu khác mọi ngôi chùa khác là câu chuyện Man Nương, chép trong sách Cổ Châu Phật bản hạnh và lưu truyền trong dân gian vùng Dâu. Cần nói rõ: đây là truyền thuyết, không phải sử liệu.
Chuyện kể rằng ở làng Mãn Xá có cô gái tên Man Nương theo học nhà sư Khâu Đà La, một vị tăng từ phương Tây đến. Một đêm cô vô tình bước qua người nhà sư đang nằm ngủ ở bậc cửa, rồi mang thai. Đứa bé gái sinh ra được nhà sư gửi vào hốc một cây dung thụ cổ thụ. Về sau cây đổ, trôi về bến thành Luy Lâu, người ta xẻ cây tạc thành bốn pho tượng, đặt tên theo bốn hiện tượng của trời: Pháp Vân (mây), Pháp Vũ (mưa), Pháp Lôi (sấm), Pháp Điện (chớp). Phần lõi cây nơi đứa bé hoá đá được thờ làm Thạch Quang Phật.
Đọc kỹ, truyền thuyết này nói được nhiều điều về cách đạo Phật bén rễ ở đồng bằng sông Hồng. Người làm ruộng cần mưa đúng mùa; một nhà sư ngoại quốc, một cô gái làng, một cây cổ thụ, bốn vị nữ thần mây mưa sấm chớp — tất cả gộp lại thành một tín ngưỡng vừa Phật vừa nông nghiệp. Các nhà nghiên cứu hay gọi đây là sự dung hợp giữa đạo Phật và tín ngưỡng thờ nữ thần tự nhiên bản địa. Người dân xưa cầu mưa ở chùa Dâu trong những năm hạn hán, và tục rước Tứ Pháp vẫn còn tới hôm nay.
Bốn ngôi chùa thờ Tứ Pháp quanh vùng Dâu
| Vị | Ý nghĩa | Chùa thờ chính |
|---|---|---|
| Pháp Vân | Mây, thường coi là chị cả | Chùa Dâu (Diên Ứng, Pháp Vân) |
| Pháp Vũ | Mưa | Chùa Đậu (Thành Đạo) |
| Pháp Lôi | Sấm | Chùa Tướng (Phi Tướng) |
| Pháp Điện | Chớp | Chùa Dàn (Phúc Nghiêm) |
Chùa Đậu ở đây là ngôi chùa trong vùng Thuận Thành, không nên nhầm với chùa Đậu ở Thường Tín (Hà Nội) vốn nổi tiếng vì những pho nhục thân. Ngoài bốn chùa trên, chùa Tổ ở làng Mãn Xá thờ Man Nương, được coi như nơi phát tích của câu chuyện.
Ngôi chùa hôm nay: tháp Hoà Phong và lối kiến trúc cổ
Ngôi chùa người ta thấy hôm nay không còn là kiến trúc từ thời Sĩ Nhiếp. Qua nhiều thế kỷ, chùa được trùng tu nhiều lần; tư liệu thường nhắc đợt sửa lớn thời Trần, khi trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi được giao trông coi việc trùng tu vào đầu thế kỷ 14, và các đợt tu bổ thời Lê, thời Nguyễn sau đó. Phần lớn các hạng mục gỗ hiện còn mang dấu vết những đợt muộn này.
Dấu hiệu dễ nhận nhất là tháp Hoà Phong xây bằng gạch đứng giữa sân. Theo các ghi chép, tháp vốn có nhiều tầng hơn, nay chỉ còn ba tầng. Đứng từ cánh đồng xa nhìn về, ngọn tháp gạch nâu chính là hình ảnh của câu ca dao quen thuộc:
Dù ai đi đâu về đâu
Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về.
Bố cục chùa theo kiểu "nội công ngoại quốc": các dãy nhà bên trong xếp thành hình chữ công, bên ngoài có hành lang bao quanh thành khung chữ quốc. Đi từ ngoài vào, khách lần lượt qua tam quan, sân tháp, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, rồi nhà tổ, nhà hậu. Trên thượng điện, tượng Pháp Vân được thờ ở vị trí trung tâm, cùng Thạch Quang Phật. Khi lễ ở đây, nên nhớ đây là nơi thờ tự đang hoạt động, không phải một phòng trưng bày.
Hội Dâu ngày mùng 8 tháng Tư
Câu ca dao còn hai dòng sau: "Dù ai buôn bán trăm nghề / Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu." Hội chùa Dâu diễn ra vào khoảng mùng 8 tháng Tư âm lịch, trùng với ngày Phật Đản theo cách tính cũ của Bắc tông. Điểm nổi bật là lễ rước: các tượng Tứ Pháp từ những ngôi chùa xung quanh được rước về hội tụ, gọi nôm na là "các bà về thăm nhau", rồi lại được rước trả về chùa của mình.
Ngoài đám rước còn có các nghi thức tế lễ ở từng chùa và những sinh hoạt văn nghệ dân gian của các làng trong vùng. Thứ tự, nghi thức cụ thể mỗi năm có thể điều chỉnh, nên trước khi đi hãy xem thông báo của địa phương hoặc ban quản lý di tích.
Nếu đi hội, nên hiểu rằng đây trước hết là lễ của cộng đồng làng. Người ngoài đến dự là khách: đứng đúng chỗ, không chen vào đoàn rước, không leo lên bệ tượng để chụp ảnh.
Đi thăm vùng Dâu – Luy Lâu: một lịch trình nửa ngày
Vùng Dâu cách trung tâm Hà Nội không xa, đi xe máy hay ô tô được trong ngày. Chùa Dâu, chùa Bút Tháp, lăng Sĩ Nhiếp, dấu tích thành Luy Lâu nằm gần nhau, nên có thể ghép thành một lịch trình gọn:
- Sáng sớm: chùa Dâu. Đến lúc chùa còn vắng, đi một vòng sân tháp trước khi vào điện. Đứng lùi ra ngoài tam quan nhìn tháp Hoà Phong để thấy bố cục toàn chùa.
- Dấu tích thành Luy Lâu. Phần còn lại chủ yếu là các đoạn thành đất và khu khảo cổ, không có công trình nổi bật. Giá trị nằm ở chỗ đứng trên đất ấy và hình dung một đô hội gần hai nghìn năm trước.
- Lăng Sĩ Nhiếp. Khu lăng và đền thờ vị thái thú mà dân gian quen gọi "Sĩ Vương".
- Chùa Bút Tháp. Nổi tiếng với tượng Quán Âm nghìn mắt nghìn tay và cây cầu đá, những hiện vật mà sách chuyên về điêu khắc đã viết kỹ. Ở góc người đi lễ, chỉ cần nhớ đây là chốn thờ tự, giữ yên lặng trong điện.
Muốn thêm một chặng, có thể ghé chùa Đậu, chùa Tướng, chùa Dàn để thấy trọn hệ Tứ Pháp. Các chùa này nhỏ, ít khách, đường làng hẹp, nên đi xe máy dễ hơn.
Góc nhìn hôm nay: đến chùa Dâu để thấy gì
Người đến chùa Dâu lần đầu đôi khi hụt hẫng: chùa không đồ sộ, tượng không mạ vàng chói lọi, sân không lát đá bóng loáng như những công trình mới. Nhưng chính sự giản dị ấy là điều đáng quý. Đây là nơi đạo Phật không đến như một tôn giáo của triều đình, mà như một thứ người dân giữ lấy cùng mùa màng, cùng ông bà, cùng cái giếng làng.
Ba việc làm được ngay nếu đi chùa Dâu:
- Đọc trước câu chuyện Man Nương rồi mới vào điện. Khi biết vì sao tượng Pháp Vân ngồi ở giữa, lễ một lạy cũng có ý nghĩa hơn mười lạy không hiểu.
- Đi bộ một vòng quanh tháp Hoà Phong theo chiều kim đồng hồ, chậm, không điện thoại. Đây là cách nhiễu tháp truyền thống, cũng là cách để lòng lắng lại.
- Đừng đặt tiền lẻ lên tay tượng hay nhét vào khe bệ. Muốn công đức thì bỏ vào hòm của chùa; ban quản lý nhiều nơi đã nhắc việc này.
Muốn đọc sâu hơn, có thể tìm Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang (phần đầu viết về Luy Lâu và các vị tăng đầu tiên), bộ Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Viện Triết học, cùng các bản dịch Thiền uyển tập anh. Bảo tàng tỉnh Bắc Ninh và các báo cáo khảo cổ về Luy Lâu cũng có hiện vật gạch ngói, đồ gốm từ thời thành còn sầm uất.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Dâu ở đâu?
Chùa Dâu nằm ở vùng Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh, trên đất thành cổ Luy Lâu, cách trung tâm Hà Nội khoảng hơn ba mươi cây số. Tên chữ của chùa là Diên Ứng tự, ngoài ra còn được gọi Pháp Vân tự hay Cổ Châu tự.
Vì sao chùa Dâu được gọi là ngôi chùa cổ nhất Việt Nam?
Vì chùa gắn với Luy Lâu, trị sở quận Giao Chỉ, nơi đạo Phật có mặt từ khoảng những thế kỷ đầu Công nguyên, và với các vị tăng sớm như Tỳ Ni Đa Lưu Chi. Tuy nhiên kiến trúc hiện nay là kết quả của nhiều đợt trùng tu về sau; "cổ nhất" nên hiểu là cổ về lịch sử nơi chốn và truyền thống, không phải về từng viên gạch.
Tứ Pháp là gì?
Tứ Pháp là bốn vị Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện, tượng trưng cho mây, mưa, sấm, chớp. Theo truyền thuyết Man Nương, bốn tượng được tạc từ một cây cổ thụ ở Luy Lâu. Đây là tín ngưỡng kết hợp đạo Phật với việc cầu mưa của cư dân trồng lúa.
Hội chùa Dâu diễn ra ngày nào?
Hội chùa Dâu thường diễn ra vào khoảng mùng 8 tháng Tư âm lịch, với lễ rước các tượng Tứ Pháp từ những chùa lân cận. Chi tiết chương trình mỗi năm có thể khác, nên xem thông báo của địa phương trước khi đi.
Đi chùa Dâu có thể kết hợp thăm những nơi nào?
Gần chùa Dâu có dấu tích thành Luy Lâu, lăng Sĩ Nhiếp, chùa Bút Tháp và các chùa Đậu, Tướng, Dàn trong hệ Tứ Pháp. Có thể đi trọn trong nửa ngày đến một ngày nếu xuất phát từ Hà Nội.
