Chùa Thiên Mụ Huế: lịch sử từ năm 1601, tháp Phước Duyên và chuông

Chùa Thiên Mụ nằm trên đồi Hà Khê, bờ bắc sông Hương, phía tây kinh thành Huế. Chùa được chúa Nguyễn Hoàng cho dựng năm 1601, những năm đầu người Việt mở đất Thuận Hoá, và trở thành biểu tượng của Huế nhờ tháp Phước Duyên bảy tầng dựng thời vua Thiệu Trị năm 1844. Với người Huế, đây là ngôi chùa của tiếng chuông chiều trên sông và của chính lịch sử Đàng Trong.

Truyền thuyết bà lão trên đồi và năm 1601

Tên chùa đi kèm một truyền thuyết được các sách đời Nguyễn chép lại: dân quanh vùng kể rằng có một bà lão áo đỏ quần lục hiện ra trên đồi, nói rằng sẽ có chân chúa đến dựng chùa ở đây để tụ linh khí cho nước, nói xong thì biến mất. Khi Nguyễn Hoàng đi xem địa thế, nghe chuyện ấy, liền cho dựng chùa và đặt tên Thiên Mụ, nghĩa là "bà mụ nhà trời".

Truyền thuyết này nên đọc như một câu chuyện chính danh: chúa Nguyễn Hoàng, người vào trấn thủ Thuận Hoá từ năm 1558, cần một biểu tượng cho thấy vùng đất mới được trời đất ủng hộ. Dựng chùa trên đồi cao bên sông vừa là việc tôn giáo, vừa là lời tuyên bố về sự ở lại lâu dài. Năm 1601 thường được ghi là năm dựng chùa theo Đại Nam thực lục.

Về sau, thời vua Tự Đức, vì kiêng chữ "Thiên" (trời) trong tên một ngôi chùa, chùa từng được đổi thành Linh Mụ. Rồi tên Thiên Mụ được dùng trở lại, nhưng tới nay người Huế vẫn gọi cả hai, và "Linh Mụ" nghe thân mật hơn trong lời ăn tiếng nói hằng ngày.

Thời chúa Nguyễn Phúc Chu: chùa thành đại tự

Chùa thật sự thành một trung tâm lớn vào thời chúa Nguyễn Phúc Chu (Quốc chúa, trị vì từ cuối thế kỷ 17 đến đầu thế kỷ 18). Đây là vị chúa rất mộ đạo Phật, từng thỉnh nhà sư Thạch Liêm (Thích Đại Sán) từ Quảng Đông sang Thuận Hoá và thọ giới Bồ Tát.

Hai dấu ấn lớn của thời này còn đến hôm nay:

• Đại hồng chung đúc năm 1710. Quả chuông lớn này hiện treo trong một lầu riêng cạnh tháp. Đây là một trong những quả chuông cổ lớn nhất còn giữ được ở miền Trung.
• Đợt đại trùng tu năm 1714 và bia đá năm 1715. Chúa cho mở rộng chùa thành một quần thể nhiều điện, lầu, phòng tăng. Năm sau dựng bia đá lớn đặt trên lưng rùa, khắc bài văn của chính chúa kể việc xây chùa và bày tỏ sự quy hướng đạo Phật.

Bia rùa và chuông là hai hiện vật nên dừng lại lâu khi đến Thiên Mụ. Chúng không chỉ là cổ vật mà là "lời nói" của một vị chúa ở đầu thế kỷ 18 về cách ông muốn cai trị: dựa vào đạo Phật để yên lòng dân ở vùng đất mới.

Tháp Phước Duyên năm 1844

Thứ người ta nhớ nhất ở Thiên Mụ là tháp Phước Duyên, do vua Thiệu Trị cho dựng năm 1844 phía trước chùa. Tháp hình bát giác, bảy tầng, xây bằng gạch, cao khoảng hơn hai mươi mét. Theo giới thiệu của nhà chùa, mỗi tầng thờ một vị Phật — con số bảy thường được gắn với bảy vị Phật quá khứ trong kinh điển.

Bên trong có cầu thang dẫn lên, nhưng tháp không mở cho khách leo. Cách ngắm đẹp nhất là từ xa: từ bến thuyền dưới chân đồi, hoặc từ giữa sông Hương khi đi thuyền ngược dòng về phía tây. Đứng gần, nên nhìn những ô cửa nhỏ ở từng tầng và chú ý cách tháp thu nhỏ dần lên đỉnh.

Vua Thiệu Trị còn chọn "Thiên Mụ chung thanh" (tiếng chuông Thiên Mụ) làm một trong hai mươi cảnh đẹp của kinh đô trong tập Thần kinh nhị thập cảnh và làm thơ vịnh. Vì thế tiếng chuông chùa này từ lâu đã là một phần "âm thanh của Huế".

Đi từ cổng vào: bố cục chùa Thiên Mụ

Chùa có thể chia thành hai phần: phần phía trước gồm tháp, đình bia, lầu chuông, và phần phía sau là khu thờ tự cùng vườn chùa. Lối đi thông thường:

1. Bậc thềm từ bến sông lên, nơi nhìn rõ tháp Phước Duyên đứng ngay trên đầu dốc.
2. Tháp Phước Duyên, hai bên là đình đặt bia rùa và lầu treo đại hồng chung.
3. Cổng tam quan dẫn vào khu nội tự. Hai bên tam quan có tượng Hộ pháp đứng canh, theo cách bài trí quen thuộc của chùa Việt.
4. Điện Đại Hùng, chính điện thờ Phật, bài trí theo lối chùa Bắc tông, với Phật Di Lặc ở gian trước và các tượng Phật phía trong.
5. Khu nhà tổ và vườn chùa phía sau, rợp bóng thông, có tháp mộ các vị tổ sư.

Phần nội tự phía sau là nơi các thầy tu tập. Khách thường được đi tới khu vườn, nhưng các phòng tăng và thiền đường thì không phải khu vực tham quan. Nếu thấy dây ngăn hay biển "khu vực riêng", hãy dừng lại.

Thiên Mụ trong dòng chảy Phật giáo xứ Huế

Thiên Mụ không đứng một mình. Huế có cả một hệ chùa cổ hình thành từ thời các chúa Nguyễn: chùa Quốc Ân, Báo Quốc, Từ Đàm, Thiền Tôn và nhiều chùa trong các khe núi phía tây nam. Phần lớn gắn với dòng Lâm Tế mà các thiền sư như Nguyên Thiều đưa vào, và nhánh Liễu Quán do thiền sư Liễu Quán khai sáng ở Huế vào thế kỷ 17–18.

Thời Nguyễn, Thiên Mụ có lúc được xem là quốc tự, nơi triều đình tổ chức các lễ cầu an, cầu mưa. Các vua Nguyễn từ Gia Long đến Thiệu Trị, Tự Đức đều có tu sửa chùa, nên những gì nhìn thấy hôm nay là kết quả cộng dồn của nhiều thời kỳ.

Đối với người đi lễ, ý nghĩa này cho một lời gợi ý: đến Thiên Mụ không chỉ để chụp tháp. Hãy dành thời gian ở điện Đại Hùng, ngồi yên vài phút trên ghế đá trong vườn thông. Thiên Mụ đẹp nhất khi đi chậm.

Kinh nghiệm thăm Thiên Mụ

• Trang phục: áo có tay, quần hoặc váy dài qua gối. Huế mưa nhiều, mang áo mưa gọn thay vì ô to vướng víu trong điện.
• Bậc thềm đá từ bến sông lên khá dốc và trơn khi mưa — người lớn tuổi nên đi đường bộ vào cổng.
• Giữ im lặng trong nội tự. Đây là chùa có tăng chúng tu tập, không phải công viên.
• Giờ mở cửa, quy định cho khách có thể thay đổi theo mùa; xem thông báo tại chùa.

Góc nhìn hôm nay: nghe một tiếng chuông cho trọn

Thiệu Trị chọn tiếng chuông, chứ không phải ngọn tháp, làm một trong hai mươi cảnh kinh đô. Đó là gợi ý hay cho người đến Thiên Mụ hôm nay. Việc làm được ngay: nếu đến vào chiều muộn, hãy ngồi ở bờ sông dưới chân chùa, tắt điện thoại, và khi nghe tiếng chuông thì nghe từ lúc bắt đầu tới khi tắt hẳn, theo dõi hơi thở trong lúc ấy. Nhà chùa gọi đây là nghe chuông trong chánh niệm. Chỉ một tiếng thôi, nhưng nghe trọn thì đã khác.

Muốn tìm hiểu sâu hơn, có thể đọc phần viết về Thuận Hoá trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang, các tư liệu của Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế, và tập Thần kinh nhị thập cảnh trong các bản giới thiệu thơ vua Thiệu Trị.