Chùa Một Cột: lịch sử chùa Diên Hựu từ năm 1049 thời Lý đến nay

Chùa Một Cột, tên chữ là Diên Hựu tự, được vua Lý Thái Tông cho dựng năm 1049 ở kinh thành Thăng Long, theo giấc mộng thấy Phật Quán Thế Âm ngồi trên toà sen. Ngôi điện nhỏ đặt trên một cột giữa hồ, mô phỏng bông sen mọc lên từ nước. Công trình đã qua nhiều lần trùng tu; bản người ta thăm hôm nay là bản dựng lại năm 1955 theo dáng cũ, nằm ở khu vực Ba Đình, Hà Nội.

Giấc mộng năm 1049 theo Đại Việt sử ký toàn thư

Đại Việt sử ký toàn thư chép sự việc này vào năm Kỷ Sửu, niên hiệu Sùng Hưng Đại Bảo thứ nhất (1049). Nội dung chính có thể tóm lại thế này: vua Lý Thái Tông nằm mộng thấy Phật Quan Âm ngồi trên toà sen, dắt vua lên toà. Tỉnh dậy, vua kể với triều thần; có người cho là điềm không lành. Nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua dựng chùa, dựng một cột đá giữa hồ, đặt toà sen thờ Quan Âm lên trên đúng như đã thấy trong mộng, rồi cho các nhà sư đi vòng quanh tụng kinh cầu cho vua sống lâu. Chùa được đặt tên Diên Hựu, nghĩa là "phúc lành kéo dài".

Đoạn chép này đáng chú ý ở hai chỗ. Thứ nhất, một giấc mộng bị cho là xấu đã được chuyển thành một công trình mang ý cầu phúc — cách xử lý rất Phật giáo, không sợ hãi mà quay về thực hành. Thứ hai, nó cho thấy vị trí của nhà sư trong triều Lý: thiền sư có thể góp lời vào việc lớn của nhà vua, điều cũng thấy ở những nhân vật như Vạn Hạnh.

Còn câu hỏi "giấc mộng ấy có thật không" thì nằm ngoài khả năng của sử học. Điều sử ghi được là triều đình đã dựng chùa vào năm ấy, theo ý nghĩa ấy.

Diên Hựu thời Lý: lớn hơn nhiều so với ngày nay

Nhiều người ngạc nhiên khi biết Diên Hựu thời Lý không chỉ là ngôi điện nhỏ trên một cột. Theo Toàn thư, năm 1105 vua Lý Nhân Tông cho sửa lại chùa: quanh toà sen đào hồ (thường được gọi là hồ Linh Chiểu), ngoài hồ có hành lang bao quanh, lại đào thêm hồ nữa bên ngoài, có cầu bắc qua, phía trước sân dựng tháp. Như vậy đây từng là một quần thể chùa hoàng gia có hồ trong hồ ngoài, hành lang, tháp và cầu.

Gắn với chùa còn có chuông Giác Thế đúc thời Lý Nhân Tông. Theo ghi chép, chuông quá lớn, đánh không kêu, bị bỏ ra ruộng, ruộng ấy trũng nhiều rùa đến ở, nên dân gọi là chuông Quy Điền (ruộng rùa). Chuông này được kể trong "An Nam tứ đại khí", bốn vật lớn của nước Nam thời Lý – Trần. Thời quân Minh chiếm đóng đầu thế kỷ 15, chuông Quy Điền cùng vạc Phổ Minh bị phá để lấy đồng đúc vũ khí, theo chép của Toàn thư.

Những chi tiết này giúp người đi thăm hiểu rằng thứ còn lại hôm nay chỉ là "trái tim" của một công trình xưa rộng lớn: toà sen trên cột giữa hồ.

Các mốc lịch sử của chùa Một Cột

Không nên gán cho kiến trúc hiện nay tuổi gần một nghìn năm. Cái gần nghìn năm là ý tưởng, vị trí và tên gọi; còn gỗ, ngói là của những lần dựng lại.

Hình bông sen trên mặt nước: đọc kiến trúc theo ý nghĩa thờ tự

Toà điện vuông nhỏ, mái cong, đặt trên một cột tròn đứng giữa hồ vuông. Phần đầu cột có hệ con sơn, xà gỗ đỡ sàn điện, nhìn từ xa giống cánh sen nở trên cuống. Đó là chủ ý: hoa sen trong đạo Phật là biểu tượng của sự thanh tịnh mọc lên từ bùn mà không nhiễm bùn. Quán Thế Âm ngồi trên toà sen, toà sen lại mọc giữa hồ — cả ngôi chùa chính là một bông sen để thờ Bồ Tát.

Ý nghĩa này cũng giải thích vì sao Quán Thế Âm là vị được thờ ở đây. Trong Phật giáo Bắc tông, Quán Thế Âm (nghĩa đen: lắng nghe tiếng kêu của cuộc đời) là vị Bồ Tát của lòng bi mẫn. Giấc mộng của vua Lý gắn với hình ảnh Bồ Tát dắt người lên khỏi chỗ đứng của mình — một hình ảnh của sự cứu độ, hơn là một lời hứa ban phúc.

Lối lên điện là một cầu thang nhỏ dẫn từ bờ hồ. Không gian trên điện rất hẹp, chỉ đủ vài người đứng một lúc.

Chùa Diên Hựu bên cạnh và khuôn viên hiện nay

Bên cạnh toà điện trên cột là chùa Diên Hựu, ngôi chùa có tăng ni ở và làm lễ hằng ngày. Nhiều khách chỉ ghé chụp ảnh toà điện rồi đi, bỏ qua ngôi chùa này. Thật ra đây mới là nơi thích hợp để lễ Phật, ngồi tĩnh vài phút, vì không gian rộng và ít bị chen.

Đi quanh hồ một vòng chỉ mất vài phút, nhưng nếu đến vào sáng sớm, mặt hồ lặng, toà điện in bóng xuống nước, đó là lúc dễ hiểu nhất vì sao người xưa ví nó với bông sen.

Đi thăm chùa Một Cột: những điều nên biết

Chùa nằm trong khu vực quảng trường Ba Đình, gần nhiều điểm tham quan khác nên lúc nào cũng có khách. Vài lưu ý thực tế:

• Đi sớm. Buổi sáng sớm vắng hơn, ánh sáng mềm, dễ có khoảnh khắc yên. Giờ mở cửa khu vực có thể thay đổi theo quy định chung của khu di tích, hãy xem thông báo tại chỗ.
• Trang phục kín đáo. Đây là chùa, cũng là khu vực có quy định về trang phục. Áo có tay, quần hoặc váy qua gối là an toàn.
• Lên điện theo lượt. Cầu thang hẹp, nên chờ người phía trên xuống rồi mới lên. Không dựa người vào lan can để chụp ảnh, không ném tiền xuống hồ.
• Lễ ở chùa Diên Hựu. Nếu muốn thắp hương, lễ Phật, hãy vào chùa bên cạnh, nơi có bát hương và người hướng dẫn. Trên toà điện chỉ nên chắp tay vái, giữ im lặng.

Ghép lịch trình trong buổi sáng

Từ chùa Một Cột, có thể đi bộ tới Hoàng thành Thăng Long để thấy di chỉ kinh đô thời Lý — nơi những người dựng chùa Diên Hựu từng sống. Muốn tiếp tục mạch chùa cổ, có thể sang chùa Trấn Quốc bên Hồ Tây, hoặc chùa Quán Sứ trong phố cũ. Ghép như vậy, trong một buổi sáng là có một vòng Thăng Long – Phật giáo khá trọn.

Góc nhìn hôm nay: một ngôi chùa sinh ra từ nỗi lo

Câu chuyện chùa Một Cột hay ở chỗ nó bắt đầu từ một nỗi lo: vua sợ giấc mộng là điềm gở. Lời khuyên của nhà sư không phải là làm lễ trừ tà, mà là dựng một nơi thờ Bồ Tát của lòng từ bi và tụng kinh. Nỗi lo được chuyển thành một việc làm có ích cho nhiều người.

Người đi chùa hôm nay cũng thường mang theo nỗi lo. Một việc làm được ngay khi đứng trước hồ sen: thay vì xin điều gì, thử nói thầm một điều mình sẽ làm cho người khác trong tuần này — thăm cha mẹ, gọi cho một người bạn đang khó, bớt nóng với đồng nghiệp. Đó là tinh thần của Quán Thế Âm, cũng là tinh thần của câu chuyện năm 1049.

Muốn đọc thêm, nên tìm Đại Việt sử ký toàn thư (kỷ nhà Lý, đoạn năm 1049 và 1105), các bài nghiên cứu về chùa Diên Hựu của giới khảo cổ học, và tư liệu trưng bày tại Hoàng thành Thăng Long.