Chùa Trấn Quốc Hồ Tây: lịch sử ngôi chùa cổ nhất Hà Nội và cách đi

Chùa Trấn Quốc nằm trên một bán đảo nhỏ ở phía đông Hồ Tây, Hà Nội, lối vào từ đường Thanh Niên. Theo truyền thống, chùa có gốc từ chùa Khai Quốc thời Tiền Lý (thế kỷ 6) bên bờ sông Hồng, đến năm 1615 được dời vào gò Kim Ngư giữa hồ, và mang tên Trấn Quốc từ cuối thế kỷ 17. Vì gốc tích lâu đời ấy, chùa thường được gọi là ngôi chùa cổ nhất Thăng Long – Hà Nội.

Từ chùa Khai Quốc bên sông Hồng

Theo các bia và tư liệu của chùa, tiền thân của Trấn Quốc là chùa Khai Quốc, dựng thời Lý Nam Đế (Lý Bí), người lập nước Vạn Xuân giữa thế kỷ 6. Chùa khi ấy ở bãi An Hoa (còn đọc Yên Hoa) ven sông Hồng. Tên "Khai Quốc" (mở nước) gắn với chính sự kiện dựng nước của nhà Tiền Lý.

Cần phân biệt: thông tin này đến từ truyền thống của chùa và văn bia đời sau, không phải từ một ghi chép cùng thời. Nhưng nó cho thấy người xưa coi ngôi chùa này là chứng nhân của buổi đầu độc lập, và điều đó giải thích vì sao các triều đại về sau đều quan tâm tu sửa.

Năm 1615: dời vào gò Kim Ngư

Bờ sông Hồng thường xuyên lở. Đến năm 1615, thời Lê trung hưng, chùa được dời vào gò Kim Ngư (gò cá vàng) nằm ở phía đông Hồ Tây. Gò này nối với bờ bằng con đê Cổ Ngư — nay chính là đường Thanh Niên, ngăn giữa Hồ Tây và hồ Trúc Bạch.

Vị trí mới làm nên dáng hình đặc biệt của chùa: ba mặt là nước, một lối nhỏ dẫn vào. Từ trong sân chùa nhìn ra, mặt hồ rộng mở ra phía tây, chiều chiều mặt trời lặn xuống phía bên kia hồ.

Từ Khai Quốc đến Trấn Quốc, rồi Trấn Bắc

Tên chùa thay đổi theo các triều đại, mỗi lần đổi là một lần chùa được nhà nước chú ý:

Tên Trấn Bắc được đặt khi Bắc Hà đã không còn là kinh đô, phản ánh vị trí mới của Thăng Long dưới triều Nguyễn. Nhưng cái tên gắn với lòng người là Trấn Quốc, và đến nay ai cũng gọi như vậy.

Đi một vòng chùa: những gì nên nhìn

Chùa nhỏ, có thể đi hết trong nửa giờ, nhưng nhiều lớp:

• Lối vào và tam quan nhìn ra đường Thanh Niên. Đây là đoạn đông nhất; qua cổng là đã bớt ồn.
• Khu chính điện theo kiểu chùa Bắc Bộ: tiền đường, thiêu hương, thượng điện nối nhau. Thượng điện bài trí nhiều lớp tượng Phật theo lối truyền thống.
• Nhà tổ và nhà bia. Chùa còn giữ nhiều bia đá ghi lại các đợt trùng tu và công đức qua nhiều thế kỷ — nguồn chính để biết lịch sử chùa.
• Bảo tháp nhiều tầng dựng vào cuối thập niên 1990, hình khối cao vút, các tầng có ô cửa đặt tượng Phật. Tháp mới nhưng đã thành hình ảnh nhận diện của chùa, nhất là khi nhìn từ hồ.
• Cây bồ đề trong sân, được trồng năm 1959 từ cây giống do Tổng thống Ấn Độ Rajendra Prasad tặng khi thăm Hà Nội, chiết từ cây bồ đề ở Bodh Gaya, nơi Đức Phật thành đạo.
• Vườn tháp mộ các vị sư trụ trì qua các đời, ở phía sau.

Bảo tháp và cây bồ đề đều là phần mới của chùa. Phần cổ nằm ở các lớp nhà gỗ và bia đá — đừng bỏ qua chúng chỉ vì tháp nổi bật hơn.

Đi chùa Trấn Quốc sao cho yên

Vì nằm ngay trên tuyến đường đông và là điểm du lịch nổi tiếng, chùa Trấn Quốc thường có nhiều khách, nhất là ngày rằm, mùng Một và mấy ngày Tết. Vài gợi ý:

1. Đi sớm lúc chùa vừa mở, hoặc chọn ngày thường giữa tuần. Giờ mở cửa xem tại chùa.
2. Gửi xe đúng chỗ, không dừng đỗ trên đường Thanh Niên vốn hẹp và đông.
3. Trang phục kín đáo. Chùa đã có nhắc nhở du khách về trang phục; nên mang theo khăn choàng nếu mặc áo hở vai.
4. Không thả cá, thả chim tràn lan xuống hồ. Phóng sinh không đúng cách có thể làm chết cá, hại hồ. Nếu muốn làm việc thiện, cách thiết thực hơn là giúp dọn rác ven hồ hay ủng hộ một việc cụ thể.
5. Thắp ít hương. Một nén ở bát hương chung là đủ; trong điện giữ không khí trong lành cho người khác.

Ngắm hoàng hôn Hồ Tây đúng cách

Chùa nổi tiếng với cảnh hoàng hôn, nhưng chùa thường đóng cửa trước khi trời tối hẳn. Cách hợp lý: vào chùa buổi chiều, lễ Phật, đi một vòng sân; khi ra, đứng bên bờ hồ dọc đường Thanh Niên để ngắm tháp in lên nền trời chiều. Như vậy vừa không làm phiền giờ tu của chùa, vừa có góc nhìn đẹp nhất.

Trấn Quốc trong vòng chùa quanh Hồ Tây

Hồ Tây có cả một vòng di tích, có thể ghép với Trấn Quốc:

• Đền Quán Thánh ở đầu đường Thanh Niên, phía hồ Trúc Bạch — một trong Thăng Long tứ trấn, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ (Đạo giáo).
• Chùa Kim Liên ở phía đông bắc hồ, nổi tiếng với tam quan gỗ.
• Phủ Tây Hồ trên một doi đất nhô ra hồ — nơi thờ Mẫu, thuộc một tín ngưỡng khác với chùa Phật.
• Chùa Một Cột ở khu Ba Đình gần đó, nếu muốn nối mạch Phật giáo thời Lý.

Đi vòng Hồ Tây bằng xe đạp buổi sáng sớm, dừng ở hai, ba điểm, là cách nhiều người Hà Nội vẫn làm để có một buổi sáng thong thả.

Góc nhìn hôm nay: một ngôi chùa giữa dòng xe

Ngồi trong sân chùa Trấn Quốc, người ta vẫn nghe tiếng xe máy ngoài đường Thanh Niên. Chùa không có núi rừng che chắn như Yên Tử hay Hương Sơn. Chính điều đó làm nó thành một bài học cho người thành phố: không cần đi xa mới có chỗ yên, chỉ cần biết dừng lại ở đúng chỗ.

Việc làm được ngay: lần tới đi ngang đường Thanh Niên, thay vì lướt qua, hãy ghé vào chùa mười phút. Đứng dưới gốc bồ đề, nhìn một chiếc lá, thở chậm mười hơi. Rồi ra về. Không cần sắm lễ, không cần xin gì. Đó là một cách đi chùa rất hợp với đời sống đô thị.

Muốn đọc thêm, có thể tìm các bản dịch văn bia chùa Trấn Quốc trong các công trình về văn bia Hà Nội, tư liệu về Hồ Tây trong sách địa chí Thăng Long, và phần Phật giáo thời Lê trong Lịch sử Phật giáo Việt Nam của Viện Triết học.