Chùa Keo, tên chữ là Thần Quang tự, ở làng Keo vùng Vũ Thư, trước thuộc Thái Bình và nay thuộc tỉnh Hưng Yên. Chùa nổi tiếng nhất với gác chuông gỗ ba tầng mái dựng theo lối lắp mộng, được coi là một trong những công trình kiến trúc gỗ đẹp nhất của chùa Việt. Chùa thờ Phật và thờ thiền sư Dương Không Lộ thời Lý, với hội xuân đầu tháng Giêng và hội thu vào giữa tháng Chín âm lịch.
Từ chùa Nghiêm Quang thời Lý đến chùa Keo hôm nay
Gốc tích chùa Keo bắt đầu từ thời Lý. Theo truyền thống ghi chép của địa phương, năm 1061 thiền sư Dương Không Lộ dựng chùa Nghiêm Quang ở hương Giao Thuỷ, vùng ven sông Hồng phía hạ lưu. Đầu thế kỷ 17, một trận lũ lớn làm vỡ đất làng, dân làng Keo phải dời đi. Một phần dân sang bờ đông sông Hồng dựng chùa mới — chính là chùa Keo nay thuộc Hưng Yên; một phần ở lại bờ bên kia dựng chùa Keo Hành Thiện, nay thuộc Ninh Bình (vùng Nam Định cũ). Vì thế người địa phương vẫn phân biệt "Keo Trên" và "Keo Dưới".
Chùa Keo ở Vũ Thư được dựng vào khoảng những năm 1630, thời Lê trung hưng, rồi được tu sửa nhiều lần trong các thế kỷ sau. Gác chuông nổi tiếng thường được xếp vào giai đoạn cuối thời Lê. Các mốc năm cụ thể của từng hạng mục trong tư liệu không hoàn toàn thống nhất; người đọc nên coi đây là một công trình hình thành qua nhiều đợt, chứ không phải xây xong trong một lần.
Thiền sư Không Lộ: từ người đánh cá đến vị thánh của làng
Theo Thiền uyển tập anh, Không Lộ họ Dương, quê vùng Hải Thanh, gia đình đời đời làm nghề đánh cá. Ông bỏ nghề, xuất gia, tu tập và trở thành thiền sư có tiếng thời Lý. Ông thuộc thế hệ thiền sư của dòng Vô Ngôn Thông.
Thiền uyển tập anh chép bài kệ Ngôn hoài của ông. Hai câu cuối thường được nhắc bằng âm Hán Việt:
Hữu thì trực thướng cô phong đỉnh,
Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư.
Ý của hai câu: có lúc lên thẳng đỉnh núi cô độc, kêu một tiếng dài làm lạnh cả bầu trời. Đó là hình ảnh của tâm tự do, không bị ràng buộc bởi điều gì, một hình ảnh rất thiền.
Trong dân gian, câu chuyện về Không Lộ thêm nhiều chi tiết thần kỳ, và hay bị trộn với một vị khác là thiền sư Nguyễn Minh Không — người trong truyền thuyết chữa bệnh hoá hổ cho vua Lý Thần Tông. Có nơi coi hai vị là một, có nơi tách riêng. Sử học vẫn chưa thống nhất, nên khi đọc hoành phi câu đối ở chùa Keo, cứ biết rằng làng thờ Không Lộ như một vị thánh bảo hộ, còn chuyện thần thông là phần truyền thuyết.
Chi tiết "người đánh cá thành thiền sư" giải thích nhiều điều ở chùa Keo: hội làng có các tục liên quan đến sông nước, chài lưới; vị thánh của làng là người xuất thân như chính dân làng.
Bố cục "tiền Phật hậu Thánh"
Chùa Keo là một quần thể lớn, xếp theo một trục dài từ ngoài vào trong. Kiểu bố cục này hay được gọi là "tiền Phật hậu Thánh": phía trước là các toà thờ Phật, phía sau là khu đền thờ Thánh Không Lộ. Người đi lễ vì thế làm hai việc ở một nơi — lễ Phật và tưởng nhớ vị thiền sư đã lập chùa.
Đi theo trục từ ngoài vào, khách lần lượt qua:
- Hồ nước và tam quan phía trước, nơi cảnh chùa in bóng.
- Khu thờ Phật gồm nhiều toà nối nhau: chùa Hộ, nhà thiêu hương, thượng điện.
- Khu thờ Thánh phía sau: các toà điện thờ Không Lộ.
- Gác chuông ở cuối trục, đứng sau cùng — khác với nhiều chùa đặt gác chuông ở phía trước.
Hai bên là dãy hành lang dài chạy dọc, khép kín quần thể. Đứng ở đầu hành lang nhìn dọc vào là một trong những góc đẹp nhất của chùa: hàng cột gỗ chạy thẳng tắp, mái ngói nâu thấp.
Gác chuông chùa Keo: vì sao được khen là đẹp nhất
Gác chuông chùa Keo cao khoảng hơn mười mét, ba tầng mái, kết cấu hoàn toàn bằng gỗ, các cấu kiện nối với nhau bằng mộng và chốt gỗ. Mỗi tầng có mái cong vút ở bốn góc, xếp chồng thu nhỏ dần lên trên, tạo dáng nhẹ như đang bốc lên khỏi mặt đất.
Mấy điều làm gác chuông được giới nghiên cứu kiến trúc đánh giá cao:
- Tỷ lệ. Ba tầng mái cân đối, không tầng nào lấn tầng nào, nhìn ở góc nào cũng thấy hài hoà.
- Kỹ thuật lắp ghép. Hệ khung gỗ chịu lực bằng mộng, có thể tháo ra lắp vào khi tu sửa — một đặc trưng của kiến trúc gỗ truyền thống Bắc Bộ.
- Chức năng. Các tầng treo chuông và khánh, phục vụ việc báo giờ và làm lễ. Đây là công trình để dùng, không chỉ để ngắm.
Hình ảnh gác chuông chùa Keo xuất hiện trong nhiều sách về kiến trúc cổ Việt Nam, và nhiều nhà nghiên cứu gọi đây là mẫu mực của gác chuông gỗ. Người đến thăm chỉ cần nhớ: đây là công trình đã đứng vài trăm năm, nên không leo trèo, không chạm tay vào chuông khánh nếu không được phép.
Hội chùa Keo: hội xuân và hội thu
Chùa Keo có hai kỳ hội trong năm:
| Kỳ hội | Thời gian (âm lịch) | Điểm chính |
|---|---|---|
| Hội xuân | Khoảng mùng 4 tháng Giêng | Hội đầu năm của làng, có các cuộc thi dân gian, vui chơi mừng xuân. |
| Hội thu | Khoảng 13 đến 15 tháng Chín | Hội chính, tưởng nhớ Thánh Không Lộ: rước kiệu, bơi chải trên sông, các trò diễn dân gian. |
Hội thu là kỳ lớn hơn. Ca dao vùng này có câu: "Dù cho cạn nước sông Hồng / Quyết không bỏ hội chùa Keo hôm rằm." Trong hội có đám rước kiệu, thi bơi chải trên sông, và những tiết mục diễn lại sinh hoạt sông nước — gợi nhớ gốc gác làm nghề đánh cá của vị thánh làng. Chương trình cụ thể mỗi năm do địa phương tổ chức, có thể thay đổi; hãy xem thông báo trước khi đi.
Người đến hội nên nhớ đây là lễ của làng. Đứng xem đám rước ở chỗ được chỉ định, không chen vào kiệu, không leo lên cây hay mái nhà để chụp ảnh.
Đi thăm chùa Keo
- Thời điểm. Ngày thường vắng, rất hợp để ngắm kiến trúc. Ngày hội đông, hợp với người muốn xem nghi lễ làng.
- Kết hợp. Có thể ghép với chùa Keo Hành Thiện bên kia sông để hiểu trọn câu chuyện hai làng cùng gốc, hoặc với các di tích khác của vùng Thái Bình cũ.
- Trang phục, lời nói. Như mọi chùa: kín đáo, nói nhỏ, không đùa giỡn trong điện.
- Ảnh. Chụp kiến trúc từ sân là thoải mái; vào trong điện thì hỏi người trông coi trước khi chụp, không dùng đèn chớp.
Góc nhìn hôm nay: đọc một ngôi chùa bằng đôi chân
Chùa Keo là nơi lý tưởng để tập nhìn một ngôi chùa cổ bằng cả cơ thể. Việc làm được ngay: khi đến, đừng đi thẳng vào điện. Hãy đi chậm hết một vòng hành lang, đếm xem mình qua bao nhiêu gian, dừng lại ở đầu trục để thấy gác chuông khuất sau các lớp mái. Rồi mới vào lễ Phật, lễ Thánh, và kết thúc ở chân gác chuông. Đi như vậy, người ta hiểu vì sao kiến trúc chùa Việt đặt các lớp nhà nối nhau: để người đi lễ chậm lại từng bước, từ ồn ào ngoài đời vào dần chỗ yên.
Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần về Không Lộ trong các bản dịch Thiền uyển tập anh, các sách giới thiệu kiến trúc chùa Việt Bắc Bộ, và hồ sơ di tích của chùa do cơ quan văn hoá địa phương công bố.
Câu hỏi thường gặp
Chùa Keo ở đâu?
Chùa Keo (Thần Quang tự) nằm ở làng Keo, vùng Vũ Thư, trước đây thuộc tỉnh Thái Bình, nay thuộc tỉnh Hưng Yên sau đợt sắp xếp địa giới năm 2025. Bên kia sông Hồng có chùa Keo Hành Thiện cùng gốc, nay thuộc Ninh Bình.
Chùa Keo thờ ai?
Chùa Keo thờ Phật ở khu phía trước và thờ thiền sư Dương Không Lộ, vị thiền sư thời Lý, ở khu phía sau. Bố cục này thường gọi là "tiền Phật hậu Thánh".
Gác chuông chùa Keo có gì đặc biệt?
Gác chuông cao khoảng hơn mười mét, ba tầng mái cong, kết cấu hoàn toàn bằng gỗ ghép mộng. Công trình được đánh giá cao về tỷ lệ và kỹ thuật, thường được xem là một trong những gác chuông gỗ đẹp nhất Việt Nam.
Hội chùa Keo diễn ra khi nào?
Chùa Keo có hội xuân vào khoảng mùng 4 tháng Giêng và hội thu vào khoảng 13 đến 15 tháng Chín âm lịch. Hội thu là kỳ chính, có rước kiệu và bơi chải trên sông.
Không Lộ và Minh Không có phải một người?
Chưa thống nhất. Thiền uyển tập anh ghi chép riêng về Không Lộ, nhưng truyền thuyết dân gian nhiều nơi trộn lẫn chuyện của Không Lộ với Nguyễn Minh Không. Giới nghiên cứu vẫn còn tranh luận.
