Chùa Hương: mùa lễ hội, đường đi suối Yến và cách đi an toàn

Chùa Hương là quần thể chùa, đền, hang động trong dãy núi đá vôi Hương Sơn, phía tây nam Hà Nội (vùng Mỹ Đức cũ), cách trung tâm thành phố khoảng sáu mươi cây số. Mùa hội thường khai hội vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch và kéo dài đến khoảng cuối tháng Ba. Đường đi điển hình là đò dọc suối Yến từ bến Đục, rồi lên chùa Thiên Trù và động Hương Tích bằng đường đá hoặc cáp treo. Đi an toàn nghĩa là chọn ngày ít đông, mặc áo phao trên đò, đi giày bám và giữ đồ cẩn thận.

Chùa Hương là gì: một vùng chứ không phải một ngôi chùa

Nhiều người lần đầu tưởng "chùa Hương" là một ngôi chùa. Thật ra đó là cả một vùng núi non với hàng chục điểm thờ tự rải rác trong các thung lũng, hang động. Người xưa gọi chung là Hương Sơn — núi Hương. Trung tâm là động Hương Tích, nơi dân gian gọi là "chùa Trong", và chùa Thiên Trù, gọi là "chùa Ngoài".

Ở cửa động Hương Tích có khắc năm chữ "Nam thiên đệ nhất động" (động đẹp nhất trời Nam), tương truyền do chúa Trịnh Sâm đề khi đến thăm vào thế kỷ 18. Thời Nguyễn, Chu Mạnh Trinh viết bài Hương Sơn phong cảnh ca, mở đầu bằng câu "Bầu trời cảnh Bụt", trở thành một trong những bài hát nói nổi tiếng nhất về chùa Hương.

Về niên đại, các tư liệu thường cho rằng quần thể chùa động hình thành rõ nét từ khoảng thế kỷ 17 trở đi, khi các nhà sư đến khai sơn và dựng chùa Thiên Trù. Truyền thuyết thì kể chuyện chùa Hương sớm hơn nhiều. Như mọi danh thắng lâu đời, nên phân biệt phần sử và phần kể.

Truyền thuyết Bà Chúa Ba

Dân gian gắn chùa Hương với câu chuyện công chúa Diệu Thiện, người con gái thứ ba của một vị vua, bỏ cung điện đi tu, chịu nhiều thử thách, rồi thành Bồ Tát Quán Thế Âm. Chuyện kể bà tu ở Hương Sơn, nên người ta gọi động Hương Tích là nơi Phật Bà tu. Đây là truyền thuyết có nguồn gốc từ câu chuyện Diệu Thiện phổ biến trong Phật giáo Đông Á, được người Việt đặt vào khung cảnh núi Hương của mình. Nó giải thích vì sao Quán Thế Âm là vị được thờ trang trọng nhất trong động.

Các điểm chính trong quần thể Hương Sơn

Ngoài trục chính này còn các nhánh khác như Tuyết Sơn, Long Vân, Hinh Bồng, mỗi nhánh có lối đò, lối núi riêng. Lần đầu đi chỉ cần trục Thiên Trù – Hương Tích là đủ.

Mùa hội: khi nào đông, khi nào nên đi

Chùa Hương thường khai hội vào mùng 6 tháng Giêng âm lịch, mùa hội kéo dài tới khoảng cuối tháng Ba âm lịch. Những tuần đầu tháng Giêng, đặc biệt cuối tuần, là cao điểm: bến đò kín người, đường lên động có đoạn phải nhích từng bước, cáp treo xếp hàng lâu.

Vài lựa chọn để đi mà vẫn giữ được lòng yên:

• Đi ngày thường, tránh mấy ngày đầu khai hội. Cùng cảnh, cùng lễ, nhưng người ít hơn nhiều.
• Đi cuối mùa hội, tháng Hai, tháng Ba âm lịch. Trời ấm hơn, ít mưa phùn hơn.
• Đi ngoài mùa hội. Chùa vẫn mở, suối Yến vẫn có đò. Đây là lúc chùa Hương gần với dáng một chốn tu nhất.

Lịch khai hội, giá vé, giá đò, giá cáp treo do ban tổ chức công bố mỗi năm. Hãy xem thông tin chính thức trước khi đi, tránh tin theo bảng giá truyền tay trên mạng.

Đi an toàn: đò, đường đá và đám đông

Trên đò

• Mặc áo phao ngay khi bước xuống đò, cài khoá, kể cả khi thấy suối êm. Trẻ em, người già không được bỏ qua bước này.
• Không đứng dậy, không dồn về một bên để chụp ảnh. Đò nhỏ, nghiêng là dễ lật.
• Không lên đò quá số người quy định, dù người chèo mời thêm.
• Giữ điện thoại trong túi có dây, đừng cầm hờ trên mặt nước.

Trên đường núi

• Giày thể thao đế bám. Đường đá lên Hương Tích dốc, mùa xuân hay mưa phùn, rất trơn. Không đi giày cao gót, dép tông.
• Đi xuống chậm hơn đi lên. Phần lớn tai nạn trượt ngã xảy ra lúc xuống, khi chân đã mỏi.
• Người có bệnh tim mạch, huyết áp, khớp gối nên hỏi bác sĩ trước, và dùng cáp treo thay cho đường bộ.
• Trong động, nền đá ướt và có bậc không đều. Đi theo lối có tay vịn, không trèo lên các khối nhũ đá.

Giữa đám đông

• Đồ quý giá để ở nhà. Mang ít tiền mặt, túi đeo trước ngực.
• Hẹn trước một điểm gặp với người đi cùng, phòng khi lạc nhau. Ghi số điện thoại người lớn vào thẻ trong túi áo trẻ nhỏ.
• Từ chối khéo những lời mời "đặt lễ hộ", "dẫn đường tắt", "xin lộc" thu tiền. Lễ ở chùa không cần qua người trung gian.

Lễ ở chùa Hương cho đúng tinh thần

Đi chùa Hương không phải để "xin" thật nhiều. Ba điều đơn giản giúp chuyến đi đúng tinh thần hơn:

1. Lễ ít mà thành. Một nén hương ở mỗi điểm chính, hoặc chỉ chắp tay vái nếu đông, là đủ. Nhiều nơi đã đặt bát hương chung để hạn chế khói trong động.
2. Hạn chế vàng mã. Ban tổ chức và nhà chùa nhiều năm nay đã kêu gọi giảm đốt vàng mã. Lời Phật dạy đặt trọng tâm ở việc làm thiện của chính mình, không ở lượng đồ đốt.
3. Không nhét tiền lẻ vào khe đá, nhũ đá, tay tượng. Muốn công đức thì bỏ vào hòm của chùa.

Nếu đi với người lớn tuổi muốn lễ nhiều, có thể gợi ý: đọc thầm một biến Bát Nhã Tâm Kinh hay niệm danh hiệu Quán Thế Âm trong lúc ngồi đò, thay cho việc cố chen lên từng bàn thờ.

Giữ sạch suối Yến

Suối Yến và các thung lũng Hương Sơn là cảnh quan tự nhiên quý. Mỗi mùa hội, lượng rác thải trên suối và dọc đường núi là điều ban quản lý luôn phải lo. Một chuyến đi có trách nhiệm:

• Mang túi đựng rác riêng, đem rác về đến bến.
• Không thả đồ cúng, hoa, tiền xuống suối.
• Không bẻ cành, hái hoa rừng, không mua thú rừng hay sản phẩm từ thú rừng ở hàng quán dọc đường — vừa trái luật, vừa trái tinh thần không sát sinh của nhà Phật.

Góc nhìn hôm nay: một giờ đò lặng im

Chùa Hương có một món quà ít người để ý: hơn một giờ ngồi đò trên suối Yến, tiếng mái chèo đều đều, núi đá chầm chậm trôi qua. Đó là khoảng lặng hiếm có. Việc làm được ngay khi ngồi đò: cất điện thoại mười phút, đặt tay lên đùi, nghe tiếng mái chèo chạm nước và đếm hơi thở theo nhịp chèo — một nhịp chèo hít vào, một nhịp thở ra. Khi lên bờ, tâm sẽ khác hẳn so với lúc vừa chen ở bến.

Muốn tìm hiểu thêm trước chuyến đi, có thể đọc Hương Sơn phong cảnh ca của Chu Mạnh Trinh, các bài viết về truyền thuyết Diệu Thiện, và thông tin chính thức của ban tổ chức lễ hội chùa Hương.