Chùa Giác Lâm: ngôi chùa cổ ở TP.HCM dựng từ năm 1744 thời Gia Định

Chùa Giác Lâm là ngôi chùa cổ ở TP.HCM, trên đường Lạc Long Quân thuộc khu Tân Bình cũ, được dựng khoảng năm 1744 khi vùng Gia Định còn là đất mới khai phá. Chùa thuộc dòng thiền Lâm Tế, từng là một trung tâm tu học lớn của Phật giáo Nam Bộ thế kỷ 18–19, và còn giữ được bộ khung gỗ, hoành phi câu đối, hệ tượng thờ của nhiều thời kỳ. Với người Sài Gòn, đây là nơi có thể chạm vào lịch sử Phật giáo phương Nam ngay giữa phố.

Năm 1744 và vùng đất Gia Định

Muốn hiểu Giác Lâm, phải hình dung Gia Định giữa thế kỷ 18. Sau khi chúa Nguyễn lập phủ Gia Định cuối thế kỷ 17, lưu dân từ Thuận Quảng và những nhóm người Minh Hương (người Hoa ở lại, lập gia đình với người Việt) dần lập làng, mở chợ, dựng chùa. Chùa là nơi tụ họp cộng đồng, là trường học chữ, là chỗ nương tựa tinh thần của người xa quê.

Theo các tư liệu giới thiệu về chùa, năm 1744 ông Lý Thuỵ Long, một cư sĩ người Minh Hương, bỏ tiền dựng một ngôi chùa trên gò đất cao gọi là gò Cẩm Sơn, lúc đầu mang tên Cẩm Sơn tự. Sau đó chùa được giao cho các thiền sư dòng Lâm Tế trụ trì, đổi tên thành Giác Lâm — "rừng giác ngộ". Gò đất cao, khi ấy còn cây cối um tùm, cách xa khu chợ búa, là nơi lý tưởng cho một thiền viện.

Năm 1744 thường được ghi trên các tài liệu chính thức và biển giới thiệu, nhưng những chi tiết sớm về người dựng chùa chủ yếu dựa vào truyền thống của chùa và văn bia, nên các sách đôi khi kể hơi khác nhau. Người đọc chỉ cần nhớ: Giác Lâm nằm trong số những ngôi chùa cổ nhất còn hoạt động ở khu vực Sài Gòn – Gia Định.

Giác Lâm trong dòng chảy Phật giáo Nam Bộ

Phật giáo Nam Bộ thời chúa Nguyễn và đầu triều Nguyễn chủ yếu là các nhánh Lâm Tế truyền từ miền Trung vào, cùng những dòng do các thiền sư gốc Hoa mang sang. Các chùa như Giác Lâm, Giác Viên, Phụng Sơn, Huê Nghiêm… làm thành một mạng lưới tu học, thầy trò truyền thừa qua nhiều đời.

Thế kỷ 19, Giác Lâm có thời là nơi mở trường hạ, trường kỳ — các khoá tu học dài ngày quy tụ tăng sĩ nhiều nơi về học kinh luật. Nhiều vị thầy xuất thân từ đây đi khai sơn, trụ trì các chùa khác ở Nam Bộ. Vì thế trong giới Phật giáo, Giác Lâm thường được gọi là tổ đình: ngôi chùa gốc của một chi phái, nơi các chùa con quay về khi có lễ lớn.

Đến đầu thế kỷ 20, khi phong trào chấn hưng Phật giáo lan ra khắp ba miền, các chùa tổ đình như Giác Lâm cũng tham gia việc mở lớp, in kinh, lập hội. Đây là mảng lịch sử văn hoá của chùa, đáng tìm hiểu thêm qua các sách về Phật giáo Nam Bộ.

Kiến trúc: ba toà nối nhau dưới mái ngói âm dương

Đến Giác Lâm, khách dễ nhận ra kiểu kiến trúc chùa Nam Bộ truyền thống, khác hẳn chùa miền Bắc:

• Ba toà chính nối tiếp nhau trên một trục: chánh điện phía trước, giảng đường ở giữa, nhà tổ (hậu tổ) phía sau. Ba toà nằm chung dưới các lớp mái nối liền, tạo thành một không gian trong nhà sâu và mát.
• Mái ngói âm dương lợp thấp, hai đầu mái trang trí khiêm tốn, hợp với khí hậu nắng mưa hai mùa.
• Rừng cột gỗ bên trong, cột tròn lớn kê trên chân đá, đỡ hệ kèo. Đi giữa các hàng cột, ánh sáng chỉ lọt vào từ cửa và ô thoáng, tạo cảm giác tĩnh mịch rất riêng.
• Hoành phi, câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng, nhiều bức có niên đại thế kỷ 19, ghi lời tán Phật, lời răn dạy và tên người công đức.

Phía trước chùa có một ngọn bảo tháp nhiều tầng xây vào cuối thế kỷ 20 — công trình mới, đừng nhầm là tháp cổ. Vườn chùa có các tháp mộ của chư vị trụ trì qua các đời, là chứng tích của dòng truyền thừa. Cổng tam quan chỉ là một lớp mở đầu; giá trị chính của Giác Lâm nằm ở các toà bên trong.

Tượng thờ: đọc theo ý nghĩa khi đi lễ

Giác Lâm nổi tiếng có rất nhiều tượng thờ, phần lớn bằng gỗ, nhiều pho đã có tuổi đời trên một thế kỷ. Ở góc người đi lễ, không cần thuộc kỹ thuật chạm, chỉ cần biết vài nhóm tượng thường gặp ở các chùa tổ đình Nam Bộ để biết mình đang đứng trước ai:

Cách lễ đơn giản: đứng trước bàn Phật chính, chắp tay, vái ba vái hoặc lạy ba lạy, rồi đi chậm một vòng các bàn thờ bên, dừng ngắn ở mỗi nơi. Không cần thắp hương ở mọi bàn; nhiều chùa ở TP.HCM đã khuyến khích thắp ít hương, đặt ở một bát hương chung ngoài sân để giữ không khí trong điện.

Đi thăm Giác Lâm giữa phố

• Giờ nên đến. Sáng sớm hoặc chiều muộn, khi trời mát và điện vắng. Giờ mở cửa và lịch lễ có thể thay đổi, xem tại chùa.
• Đi bằng gì. Chùa nằm trên trục đường lớn, đi xe máy, taxi đều thuận. Gửi xe ở khu vực chùa quy định, không dựng xe chắn lối.
• Trang phục. Áo có tay, quần dài hoặc váy dài. Trời Sài Gòn nóng, có thể mặc thoáng nhưng vẫn kín đáo.
• Chụp ảnh. Khu sân và bảo tháp chụp thoải mái. Trong điện, nhiều chùa không khuyến khích chụp tượng; hỏi trước, không dùng đèn chớp, không quay lưng vào tượng để tự chụp.
• Khu vực riêng. Nhà tăng, thiền đường là nơi tu tập, không tự ý đi vào.

Ghép thành một buổi "chùa cổ Sài Gòn"

Từ Giác Lâm, có thể đi tiếp sang chùa Giác Viên — ngôi chùa có quan hệ mật thiết với Giác Lâm trong dòng truyền thừa — và chùa Phụng Sơn (dân gian gọi chùa Gò). Ba chùa trong một buổi là đủ để thấy một mạch Phật giáo Gia Định thế kỷ 18–19. Nhớ đi chậm, đừng biến buổi đi lễ thành một cuộc chạy điểm.

Góc nhìn hôm nay: ngôi chùa của người xa quê

Giác Lâm sinh ra ở một vùng đất của người xa quê: lưu dân, người Minh Hương, những người phải làm lại từ đầu. Ngôi chùa khi ấy là nơi họ gửi lòng. Ba trăm năm sau, TP.HCM vẫn là thành phố của người từ nơi khác đến — sinh viên, công nhân, người đi làm xa nhà. Ý nghĩa ấy còn nguyên.

Việc làm được ngay khi đến Giác Lâm: chọn một hàng cột trong chánh điện, đứng yên ở đó khoảng ba phút, để mắt quen dần với ánh sáng tối, nghe tiếng xe ngoài đường nhỏ dần đi trong tai. Sau ba phút ấy hãy lễ Phật. Nhiều người nhận ra chính khoảng đứng yên ngắn ngủi ấy mới là điều họ cần khi đến chùa giữa phố.

Muốn đọc thêm: các sách nghiên cứu về chùa cổ Gia Định – Sài Gòn, Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức (về đất và người Gia Định đầu thế kỷ 19), và phần Phật giáo Đàng Trong trong Việt Nam Phật giáo sử luận của Nguyễn Lang.