Chánh niệm trong công việc và gia đình: tập từ những việc rất nhỏ

Chánh niệm trong công việc và gia đình là biết rõ mình đang làm gì, đang nói gì, đang cảm thấy gì ngay lúc đó, thay vì để thói quen và cảm xúc tự lái. Nó không cần thêm thời gian ngồi thiền: có thể tập ngay khi đọc email, khi họp, khi nấu cơm, khi nghe con kể chuyện. Người có chánh niệm vẫn bận rộn như ai, nhưng ít làm những việc phải hối hận, và có mặt thật sự với người bên cạnh.

Chánh niệm nghĩa là gì

Chánh niệm dịch từ sammā sati, nhánh thứ bảy của Bát chánh đạo. Chữ sati có gốc nghĩa là "nhớ": nhớ quay về với cái đang xảy ra, thay vì trôi theo dòng suy nghĩ về quá khứ, tương lai. Trong kinh Niệm xứ, Đức Phật dạy người tu biết rõ khi đi là đang đi, khi đứng là đang đứng, khi co tay duỗi tay, khi ăn, uống, nhai, nếm, khi nói và khi im lặng đều tỉnh biết. Danh sách ấy toàn là việc rất thường. Điều đó cho thấy chánh niệm vốn được dạy để sống giữa đời, không chỉ để ngồi trên bồ đoàn.

Kinh thường đi kèm chánh niệm với tỉnh giác, tức hiểu rõ việc mình đang làm có mục đích gì, có phù hợp không. Niệm là đèn soi; tỉnh giác là biết mình soi để làm gì. Một người vừa ăn vừa lướt điện thoại không có niệm. Một người ăn thật chậm nhưng ăn món làm mình đau dạ dày thì thiếu tỉnh giác.

Bài kinh người làm xiếc: giữ mình là giữ người

Tương Ưng Bộ có một bài kinh ngắn rất hợp với đời sống gia đình. Có hai thầy trò làm xiếc trên cây sào tre. Người thầy dựng sào, bảo người học trò leo lên vai mình, rồi nói: con giữ cho thầy, thầy giữ cho con, như vậy hai thầy trò biểu diễn an toàn và kiếm được tiền. Người học trò đáp: không phải vậy thưa thầy, thầy hãy giữ lấy thầy, con giữ lấy con; mỗi người tự giữ mình thì cả hai sẽ an toàn.

Đức Phật nói người học trò nói đúng, và giảng thêm: tự giữ mình là giữ cho người khác; giữ cho người khác cũng là tự giữ mình. Tự giữ mình bằng cách tu tập chánh niệm. Giữ cho người khác bằng nhẫn nại, không làm hại, lòng từ và sự quan tâm.

Đặt câu chuyện vào một gia đình: người mẹ đang mệt, nếu nhận ra cơn mệt và nghỉ năm phút, cả nhà tránh được một trận cãi vã. Người cha đang bực việc cơ quan, nếu biết cơn bực của mình thì không trút lên con. Mỗi người giữ cho cây sào của mình đứng vững là đã giữ cho cả nhà.

Chánh niệm ở chỗ làm

Làm một việc một lúc

Văn phòng hiện đại khuyến khích làm nhiều việc cùng lúc: vừa họp vừa trả lời tin nhắn, vừa viết báo cáo vừa nghe điện thoại. Thực ra phần lớn thời gian, tâm chỉ đang nhảy qua nhảy lại giữa các việc, và mỗi lần nhảy là một lần mất đà. Chánh niệm ở đây rất đơn giản: khi viết thì chỉ viết, khi họp thì đóng các cửa sổ khác. Có thể chia ngày thành những khối việc, mỗi khối một việc chính.

Ba hơi thở trước khi bấm gửi

Nhiều rắc rối nơi công sở bắt đầu từ một tin nhắn gửi đi lúc đang nóng. Một thói quen nhỏ: trước khi bấm gửi email, tin nhắn quan trọng, dừng lại ba hơi thở. Trong ba hơi ấy, đọc lại một lần và hỏi: người nhận sẽ hiểu câu này thế nào? Nếu đang giận, để bản nháp đó lại mười phút.

Nghe trọn trong cuộc họp

Chánh niệm khi nghe là nghe hết câu của người khác trước khi nghĩ câu trả lời của mình. Nghe có vẻ dễ, nhưng hãy để ý: rất thường khi người kia mới nói nửa câu, mình đã soạn xong phản bác. Thử một cuộc họp chỉ tập điều này, sẽ thấy mình hiểu đồng nghiệp hơn và nói ít mà trúng hơn.

Biết cơ thể đang báo gì

Vai cứng, hàm nghiến, thở nông, đó là cơ thể báo đang căng. Mỗi lần đứng dậy lấy nước, có thể dành vài giây để ý thân: chỗ nào đang gồng thì thả ra. Người làm việc lâu trước màn hình có thể đặt lời nhắc mỗi giờ một lần.

Chánh niệm trong gia đình

Bữa cơm không màn hình

Bữa cơm gia đình là chỗ tập chánh niệm tự nhiên nhất. Đặt điện thoại ở phòng khác, nếm món ăn, nhìn người ngồi đối diện. Không cần bắt cả nhà im lặng như trong chùa. Chỉ cần trong bữa ăn mọi người có mặt với nhau.

Nghe con kể chuyện

Trẻ con cảm nhận rất rõ khi bố mẹ "vâng, ừ" mà mắt vẫn dán vào điện thoại. Khi con kể chuyện, quay người lại, nhìn con, nghe hết. Năm phút nghe trọn có giá trị hơn một giờ ngồi cạnh mà tâm ở chỗ khác.

Nói với người bạn đời

Trong những cuộc trò chuyện căng, chánh niệm giúp nhận ra lúc mình bắt đầu lên giọng. Có cặp vợ chồng thoả thuận một tín hiệu nhỏ, như một câu nói chung, để cả hai biết cần tạm dừng và nói tiếp sau khi bình tĩnh. Nhận ra cơn nóng sớm thì dễ dừng hơn nhiều khi lời đã ra khỏi miệng.

Việc nhà là chỗ tập

Rửa bát, quét nhà, phơi đồ là những lúc tâm hay đi lang thang hoặc bực bội vì "sao chỉ có mình làm". Thử rửa một lượt bát chỉ để biết nước ấm, tay đang cầm cái chén, tiếng nước chảy. Việc vẫn là việc ấy, nhưng cảm giác khác hẳn.

Một ngày có chánh niệm trông thế nào

Không cần làm cả bảng. Chọn một dòng, làm trong một tuần, rồi thêm dòng khác.

Dùng một âm thanh để nhắc mình

Trong chùa, tiếng chuông là lời nhắc trở về. Có bài kệ nghe chuông bằng âm Hán Việt, mở đầu "Văn chung thanh, phiền não khinh", đại ý: nghe tiếng chuông, phiền não nhẹ đi. Ở nhà và nơi làm việc, có thể chọn một âm thanh quen làm "tiếng chuông" của riêng mình: tiếng điện thoại reo, tiếng mở cửa, tiếng ấm nước sôi. Mỗi lần nghe thấy, dừng một hơi thở trước khi làm tiếp. Sau vài tuần, việc dừng lại ấy thành phản xạ.

Giới hạn của chánh niệm

Chánh niệm không phải để chịu đựng mọi thứ. Biết rõ mình đang bị đối xử tệ không có nghĩa là phải chấp nhận. Có khi chánh niệm chính là thứ giúp nhận ra mình cần lên tiếng, cần đổi việc, cần rời một mối quan hệ gây hại.

Chánh niệm cũng không chữa được bệnh. Nhiều nghiên cứu cho thấy các bài tập chánh niệm có thể giúp giảm căng thẳng ở mức nhất định, nhưng với trầm cảm, lo âu kéo dài, kiệt sức nghề nghiệp, việc cần làm là gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Chánh niệm khi đó là người bạn đồng hành của việc chữa trị, không thay thế được nó.