Ngũ giới là năm điều người Phật tử tại gia tự nguyện giữ: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối, không dùng rượu và các chất gây say. Đây không phải luật do một đấng nào ban ra để phạt người vi phạm, mà là năm cam kết giúp mình sống không làm hại ai, nhờ đó lòng yên ổn. Giữ ngũ giới không đòi phải bỏ nhà, bỏ việc; nó áp dụng ngay trong bữa cơm, cuộc làm ăn, cuộc trò chuyện hằng ngày.
Giới là gì, và vì sao gọi là "điều học"
Chữ giới dịch từ sīla, nghĩa gốc là nếp sống, đức hạnh. Trong câu thọ giới bằng tiếng Pali mà các chùa Nam tông vẫn đọc, mỗi giới được gọi là sikkhāpada, nghĩa là "điều học". Câu đầu tiên là Pāṇātipātā veramaṇī sikkhāpadaṃ samādiyāmi, nghĩa là: con xin thọ trì điều học tránh xa việc giết hại sinh mạng. Cách gọi này nói lên tinh thần của giới: người giữ giới là người đang học, chưa cần hoàn hảo ngay.
Ở các chùa Bắc tông Việt Nam, người muốn trở thành Phật tử thường làm lễ quy y Tam Bảo và thọ ngũ giới cùng một buổi, nhận một pháp danh từ vị thầy truyền giới. Trong lễ, vị thầy đọc từng giới và hỏi người thọ có giữ được không; người thọ trả lời "giữ được". Câu trả lời ấy là lời hứa với chính mình trước Tam Bảo.
Năm giới, từng giới một
| Giới | Nội dung cốt lõi | Mở rộng trong đời thường |
|---|---|---|
| 1. Không sát sinh | Không cố ý giết hại người và loài vật | Không hành hạ con vật, không xúi người khác giết, nuôi lòng thương sự sống |
| 2. Không trộm cắp | Không lấy của không được cho | Không gian lận giờ làm, không quỵt nợ, không dùng phần mềm, tác phẩm lậu |
| 3. Không tà dâm | Không quan hệ gây tổn thương, không ngoại tình | Chung thuỷ, tôn trọng thân thể và cảm xúc của người khác |
| 4. Không nói dối | Không cố ý nói sai sự thật để lừa người | Không tung tin thất thiệt, không quảng cáo sai, cẩn trọng khi chia sẻ tin trên mạng |
| 5. Không dùng chất say | Không dùng rượu và chất gây nghiện làm mất tỉnh táo | Không lái xe khi đã uống, không để chất say quyết định lời nói, việc làm |
Giới thứ nhất: không sát sinh
Giới này được đặt đầu tiên vì sự sống là thứ mọi loài đều quý. Điểm mấu chốt nằm ở chữ cố ý. Đạp phải con kiến khi đi đường không có ý giết thì khác hẳn với việc cố tình giẫm lên. Vì vậy người giữ giới tập chú ý hơn: mắc màn thay vì đập muỗi, đuổi gián ra ngoài thay vì phun thuốc khi có thể, không câu cá giải trí.
Một câu hỏi hay gặp: giữ giới không sát sinh có bắt buộc ăn chay không? Câu trả lời tuỳ truyền thống. Trong Phật giáo Nam tông, chư tăng đi khất thực và thọ dụng những gì được cúng dường, không đặt nặng ăn chay. Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam thì đề cao ăn chay như một cách nuôi lòng từ. Người tại gia có thể bắt đầu bằng việc ăn chay vào các ngày rằm, mùng Một, và không tự tay giết con vật để ăn.
Giới thứ hai: không trộm cắp
Không lấy của không được cho nghe có vẻ dễ giữ, vì ít ai đi móc túi. Nhưng giới này rộng hơn nhiều. Khai khống chi phí công tác, dùng tài sản công ty cho việc riêng, mượn không trả, cân thiếu cho khách đều thuộc phạm vi của nó. Mặt tích cực của giới thứ hai là hạnh bố thí: không chỉ không lấy, mà còn tập cho đi.
Giới thứ ba: không tà dâm
Với người xuất gia, giới này là tuyệt đối không dâm dục. Với người tại gia, nó là không tà dâm: không ngoại tình, không quan hệ với người đã có gia đình, không ép buộc, không lợi dụng. Gốc của giới là tôn trọng: không đem ham muốn của mình đặt lên nỗi đau của người khác. Nhiều gia đình tan vỡ không vì nghèo, mà vì giới này bị xem nhẹ.
Giới thứ tư: không nói dối
Nói dối là cố ý làm người khác tin vào điều sai. Trong thời mạng xã hội, giới này cần được nghĩ lại: chia sẻ một tin chưa kiểm chứng, đăng ảnh đã chỉnh để khoe một cuộc sống không có thật, viết đánh giá sản phẩm giả đều chạm vào nó. Người giữ giới thứ tư không cần nói thẳng mọi điều. Có những lúc im lặng là tử tế hơn. Điều cần tránh là dùng lời để lừa.
Giới thứ năm: không dùng chất say
Giới này khác bốn giới kia ở chỗ uống rượu tự nó không trực tiếp làm hại ai. Lý do thường được giảng là: say thì mất tỉnh táo, mà mất tỉnh táo thì rất dễ phạm bốn giới còn lại. Chuyện đánh nhau, nói bậy, gây tai nạn sau bàn nhậu cho thấy điều này rõ hơn mọi bài giảng. Nhiều thầy giảng rộng giới này ra cả ma tuý và các chất gây nghiện khác.
Ở Việt Nam, giới thứ năm thường là giới khó giữ nhất với nam giới đi làm, vì văn hoá tiếp khách. Một cách thực tế mà nhiều Phật tử dùng: nói thẳng "em giữ giới không uống" ngay từ đầu bữa. Nói rõ và nói sớm thường dễ được thông cảm hơn là từ chối nửa chừng khi ly đã rót.
Giữ giới để được gì
Kinh Tăng Chi có một đoạn rất đẹp: Đức Phật gọi việc giữ năm giới là năm món bố thí lớn. Người không sát sinh là đang trao cho vô số chúng sinh sự không sợ hãi. Người không trộm cắp trao cho người khác sự an tâm về tài sản. Cứ thế với từng giới. Như vậy giữ giới không chỉ có ích cho mình, mà là một món quà cho những người quanh mình, kể cả những người mình không bao giờ gặp.
Với chính người giữ, lợi ích dễ thấy nhất là không phải hối hận và không phải giấu giếm. Người không nói dối không cần nhớ mình đã nói dối điều gì với ai. Người không ngoại tình không phải sống trong lo sợ bị phát hiện. Kinh gọi đó là niềm vui của người không có lỗi, một thứ an lạc có trước cả thiền định.
Giữ không trọn thì sao
Người mới bắt đầu hay lo: "Mình chưa bỏ được rượu, có nên thọ giới không?" Truyền thống Bắc tông có cách nói rằng người cư sĩ có thể nguyện giữ một giới, vài giới hay trọn năm giới, tuỳ sức. Nhiều thầy khuyên nên nguyện những giới mình thật sự giữ được, hơn là nhận đủ năm rồi phạm liên tục. Hỏi trực tiếp vị thầy truyền giới ở chùa là cách tốt nhất.
Còn khi đã thọ giới mà lỡ phạm, đạo Phật không có hình phạt nào từ bên ngoài. Việc cần làm là nhận ra, thành thật sám hối và nguyện không tái phạm. Nhiều chùa ở Việt Nam có buổi lễ sám hối định kỳ vào các đêm trước ngày rằm và mùng Một âm lịch, Phật tử tại gia có thể đến tham dự. Sám hối không phải để xoá tội như xoá bảng, mà để nhìn thẳng vào việc mình làm và đổi hướng.
Bát quan trai: thêm ba giới trong một ngày
Ngoài ngũ giới, người tại gia còn có thể thọ bát quan trai giới trong một ngày một đêm, thường vào ngày rằm, mùng Một hoặc các ngày trai. Tám giới gồm năm giới trên (giới thứ ba nâng lên thành hoàn toàn không quan hệ nam nữ trong ngày đó), cộng thêm:
- Không ăn sau giờ ngọ.
- Không ca múa, xem hát, không trang điểm, đeo trang sức.
- Không nằm ngồi giường ghế cao rộng sang trọng.
Bát quan trai giống một ngày sống thử nếp sống của người xuất gia. Nhiều chùa tổ chức tu bát quan trai cho Phật tử vào cuối tuần; muốn tham gia thì hỏi văn phòng chùa về lịch và cách đăng ký.
Bắt đầu từ đâu
Người chưa quy y, hoặc chưa muốn quy y, vẫn có thể tập năm giới. Một cách làm dễ: mỗi tuần chọn một giới để chú ý.
- Tuần một: không sát sinh. Để ý mỗi lần định đập một con côn trùng, thử cách khác.
- Tuần hai: không lấy của không được cho. Rà lại những thứ đã mượn mà chưa trả.
- Tuần ba: chung thuỷ trong ý nghĩ lẫn hành động, tôn trọng người bên cạnh.
- Tuần bốn: không nói dối, kể cả lời nói dối "vô hại" để thoái thác.
- Tuần năm: một tuần không uống rượu bia, ghi lại mình cảm thấy thế nào.
Sau năm tuần, nếu thấy giới nào giữ được tự nhiên, có thể đến chùa xin thọ giới đó. Giới chỉ có ý nghĩa khi xuất phát từ hiểu biết của chính mình chứ không từ áp lực của ai.
Câu hỏi thường gặp
Ngũ giới gồm những giới nào?
Ngũ giới gồm: không sát sinh, không trộm cắp, không tà dâm, không nói dối và không dùng rượu cùng các chất gây say. Đây là năm giới căn bản của người Phật tử tại gia, thường được thọ cùng lễ quy y Tam Bảo.
Giữ giới không sát sinh có phải ăn chay không?
Không bắt buộc, tuỳ truyền thống. Phật giáo Bắc tông ở Việt Nam đề cao ăn chay để nuôi lòng từ, còn Phật giáo Nam tông không đặt nặng việc này. Điều cốt lõi của giới là không cố ý giết hại sinh mạng.
Lỡ phạm giới thì phải làm sao?
Nhận ra lỗi, thành tâm sám hối và nguyện không tái phạm. Nhiều chùa có lễ sám hối định kỳ vào các đêm trước rằm và mùng Một âm lịch. Đạo Phật không có hình phạt từ bên ngoài; trọng tâm là sửa đổi việc làm của chính mình.
Có thể chỉ thọ một vài giới không?
Có cách nói trong truyền thống rằng người cư sĩ có thể nguyện giữ một phần năm giới tuỳ sức. Nên hỏi trực tiếp vị thầy truyền giới ở chùa, vì mỗi nơi có cách hướng dẫn riêng.
Ngũ giới khác bát quan trai giới thế nào?
Ngũ giới giữ suốt đời. Bát quan trai giới giữ trong một ngày một đêm, gồm năm giới (giới tà dâm nâng thành không dâm dục) thêm ba giới: không ăn sau giờ ngọ, không ca múa trang sức, không nằm giường cao rộng.
