Từ bi hỷ xả là bốn tâm rộng lớn mà đạo Phật khuyên nuôi dưỡng, gọi chung là Tứ vô lượng tâm: từ là mong người khác được vui, bi là mong người khác bớt khổ, hỷ là vui với niềm vui của người, xả là giữ lòng bình thản, không thiên lệch. Bốn tâm này không phải tính cách bẩm sinh mà là thứ tập được, như tập một kỹ năng. Và nơi tập tốt nhất không phải là chỗ ngồi thiền, mà là trong nhà, ở chỗ làm, trên nhóm chat gia đình.
Vì sao gọi là "vô lượng" và "phạm trú"
"Vô lượng" nghĩa là không đo đếm được. Bốn tâm này được gọi như vậy vì người tu được dạy trải chúng ra không giới hạn: từ bản thân, đến người thân, người dưng, kẻ khó ưa, rồi mọi loài ở mọi phương. Kinh điển Pali còn gọi bốn tâm này là brahmavihāra, dịch là "phạm trú", nghĩa là chỗ ở cao thượng, nơi tâm được an trú một cách trong sạch.
Hai cách gọi cho thấy hai mặt: vô lượng nói về độ rộng, phạm trú nói về chất lượng. Một người có thể rất thương gia đình mình nhưng lạnh lùng với người ngoài. Tứ vô lượng tâm mời người ấy mở rộng vòng tròn từng chút một.
Bốn tâm, mỗi tâm một việc
| Tâm | Gốc Pali | Hướng tới | Dễ nhầm với | Đối nghịch rõ |
|---|---|---|---|---|
| Từ | mettā | Mong người được vui, an ổn | Yêu thích có điều kiện, dính mắc | Sân hận |
| Bi | karuṇā | Mong người thoát khổ | Buồn rầu, thương hại | Tàn nhẫn |
| Hỷ | muditā | Vui với cái vui, thành công của người | Niềm vui ham hưởng, vui vì mình được phần | Bất mãn, khó chịu (hay hiện ra thành ghen tị) |
| Xả | upekkhā | Bình thản, công bằng với mọi người | Thờ ơ, mặc kệ | Thiên vị, tham và sân |
Hai cột "dễ nhầm" và "đối nghịch" lấy ý từ bộ Thanh Tịnh Đạo, một luận thư kinh điển của Phật giáo Nam tông. Sách gọi chúng là kẻ thù gần và kẻ thù xa. Kẻ thù xa thì dễ thấy: ai cũng biết sân hận ngược với lòng từ. Kẻ thù gần mới nguy, vì nó đội lốt tâm tốt. Một người mẹ kiểm soát con từng bước có thể tưởng đó là thương, nhưng đó có khi là dính mắc. Một người dửng dưng trước nỗi đau của người khác có thể tưởng mình đang "xả", nhưng đó là thờ ơ.
Từ: thương mà không đòi
Kinh Từ bi (Metta Sutta), bài kinh được tụng nhiều ở các chùa Nam tông, có một hình ảnh rất nổi tiếng: như người mẹ sẵn sàng đem cả mạng sống che chở đứa con một, hãy nuôi lòng thương như thế với mọi loài. Hình ảnh ấy không nói về yêu đương hay thích ai, mà về một thiện chí bao trùm.
Điểm khác giữa từ và yêu thích nằm ở điều kiện. Yêu thích nói: "Mình tốt với bạn vì bạn tốt với mình." Từ nói: "Mong bạn được bình an, dù bạn đối với mình thế nào." Nghe khó, nhưng người ta tập được, bắt đầu từ những người dễ thương rồi mới tới người khó thương.
Cách tập truyền thống là thầm đọc những lời chúc, theo thứ tự: cho bản thân, cho người mình kính trọng hay thương quý, cho một người trung tính (bác bảo vệ, chị bán rau), rồi cho người mình đang khó chịu. Lời chúc có thể rất đơn giản: "Mong cho người được bình an. Mong cho người được khoẻ mạnh. Mong cho người sống nhẹ nhàng." Năm phút trước khi ngủ là đủ để bắt đầu.
Bi: ở bên nỗi khổ mà không chìm theo
Bi là rung động trước nỗi khổ của người khác và muốn giúp họ bớt khổ. Kẻ thù gần của bi là sự buồn rầu: thấy người khổ, mình cũng suy sụp theo, rồi chẳng giúp được gì. Người chăm cha mẹ bệnh lâu ngày hiểu rõ điều này. Thương mà kiệt sức thì không thương được lâu.
Vì vậy bi cần đi cùng xả. Bi nói: "Mình thấy anh đang khổ và mình ở đây." Xả nói: "Mình làm hết sức, phần còn lại không nằm trong tay mình." Người làm nghề y, nghề chăm sóc, công tác xã hội thường phải tự học cách giữ hai tâm này cân bằng, dù có thể chưa từng gọi tên chúng.
Bi cũng cần trí tuệ. Cho tiền một người nghiện có khi không phải là bi. Lắng nghe một người bạn đang thất tình mà không vội khuyên có khi lại là bi sâu nhất.
Hỷ: tâm khó tập nhất
Nhiều người thấy hỷ là tâm khó nhất trong bốn. Thương người gặp nạn thì dễ; vui thật lòng khi đồng nghiệp được thăng chức, khi bạn cũ mua được nhà, khi con nhà hàng xóm đỗ trường tốt thì khó hơn nhiều. Đối nghịch của hỷ là lòng bất mãn, mà dạng quen thuộc nhất là ghen tị, và mạng xã hội là nơi ghen tị được tưới nước mỗi ngày.
Một việc làm được ngay: lần tới khi lướt thấy tin vui của người quen, dừng lại một giây và thầm nói "mừng cho bạn", thay vì lướt đi với cảm giác hơi chua. Ban đầu câu ấy có thể chưa thật lòng. Nhưng làm nhiều lần, nó dần thành thật. Hỷ cũng có thể tập với chính mình: nhận ra niềm vui nhỏ trong ngày mà không vội nghĩ "chuyện này có gì đâu".
Xả: bình thản không phải lạnh lùng
Xả là trạng thái tâm cân bằng, không bị kéo về phía ưa thích hay chán ghét, không thiên vị người này bỏ rơi người kia. Trong gia đình, xả là bố mẹ không so sánh con này với con kia. Trong công việc, xả là đánh giá người theo việc họ làm, không theo chuyện mình thích hay ghét họ.
Xả còn là hiểu rằng mỗi người có con đường và hành động của riêng họ. Mình có thể khuyên, có thể giúp, nhưng không thể sống thay. Hiểu điều này giúp cha mẹ bớt khổ khi con trưởng thành và chọn khác ý mình, giúp người làm thầy bớt khổ khi học trò không nghe.
Kẻ thù gần của xả là thờ ơ. Khác nhau ở chỗ: người xả vẫn quan tâm và vẫn hành động, chỉ là không để kết quả làm mình chao đảo. Người thờ ơ thì không quan tâm từ đầu.
Câu chuyện bà Vedehikā: hiền khi chưa bị thử
Kinh Ví dụ cái cưa trong Trung Bộ kể một câu chuyện rất đời. Ở thành Xá Vệ có bà chủ nhà tên Vedehikā, nổi tiếng hiền hậu, nhã nhặn. Cô hầu của bà là Kālī muốn biết bà hiền thật hay chỉ vì chưa có gì làm bà giận, bèn cố ý dậy muộn. Lần đầu bà cau mày quở trách. Lần hai bà nặng lời. Lần ba bà cầm then cửa đánh vào đầu cô hầu. Từ đó cả xóm đổi cách nói về bà.
Đức Phật kể chuyện này để nói: người ta dễ hiền khi không có lời nói khó chịu nào chạm tới mình. Từ bi thật sự chỉ lộ ra khi bị thử. Vì vậy những người khó chịu trong đời không phải là chướng ngại cho việc tập Tứ vô lượng tâm, mà chính là chỗ tập.
Đem bốn tâm vào một ngày bình thường
- Sáng: trước khi rời nhà, thầm chúc bình an cho từng người trong nhà. Mất chưa tới một phút.
- Trên đường: khi bị chen xe, nhớ rằng người kia có thể đang vội vì việc gấp. Không cần đúng, chỉ cần bớt nóng.
- Ở chỗ làm: chúc mừng thật lòng một thành tích của đồng nghiệp, nói thành lời.
- Chiều: gọi hỏi thăm một người đang ốm hoặc đang buồn, chủ yếu để nghe.
- Tối: với một chuyện chưa vừa ý trong ngày, nói với mình: "mình đã làm phần của mình, phần còn lại để nó qua".
Không ai làm được tất cả mỗi ngày. Chọn một dòng trong danh sách và làm cho trọn đã là bắt đầu.
Một chú ý về sức khoẻ tâm lý
Tập lòng từ với bản thân là phần nhiều người bỏ qua, nhất là người hay tự trách. Nếu thấy mình cứ chăm lo cho người khác đến kiệt sức, hoặc buồn bã kéo dài, mất ngủ, mất hứng thú với mọi việc, thì đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Thương người bắt đầu từ việc không bỏ rơi chính mình.
Câu hỏi thường gặp
Từ bi hỷ xả nghĩa là gì?
Từ là mong người khác được vui, bi là mong người khác bớt khổ, hỷ là vui với niềm vui của người, xả là giữ lòng bình thản, công bằng. Bốn tâm này gọi chung là Tứ vô lượng tâm, vì người tu được dạy trải chúng ra không giới hạn tới mọi người, mọi loài.
Xả có phải là buông mặc, thờ ơ không?
Không. Xả là cân bằng: vẫn quan tâm, vẫn hành động, nhưng không để kết quả hay cảm xúc ưa ghét kéo mình chao đảo. Thờ ơ là không quan tâm từ đầu, và được xem là "kẻ thù gần" đội lốt tâm xả.
Từ và bi khác nhau thế nào?
Từ hướng về hạnh phúc: mong người được an vui. Bi hướng về nỗi khổ: thấy người đang khổ và muốn họ thoát khổ. Một người có thể cảm nhận cả hai cùng lúc, nhưng chúng đáp lại hai hoàn cảnh khác nhau.
Tập tâm từ như thế nào cho người mới?
Cách truyền thống là thầm đọc lời chúc bình an lần lượt cho bản thân, người mình thương quý, một người trung tính, rồi người mình đang khó chịu. Chỉ cần năm phút mỗi tối, bắt đầu từ người dễ trước, người khó sau.
Tứ vô lượng tâm có trong kinh nào?
Bốn tâm này được nhắc ở nhiều kinh trong cả Nam tông và Bắc tông. Kinh Từ bi (Metta Sutta) nói riêng về tâm từ và được tụng phổ biến ở các chùa Nam tông; bộ luận Thanh Tịnh Đạo giảng chi tiết cách tu tập cả bốn tâm.
