Phật tử Nam tông tụng kinh tại gia thường theo một trình tự ngắn: lễ bái Đức Phật bằng câu Pāli "Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa" ba lần, quy y Tam Bảo, thọ ngũ giới, tưởng niệm ân đức Phật Pháp Tăng, rồi tụng một vài bài kinh hộ trì như kinh Tam Bảo (Ratana Sutta), kinh Từ bi (Metta Sutta), kinh Hạnh phúc (Maṅgala Sutta). Ở Việt Nam, các chùa Nam tông thường tụng song ngữ: câu Pāli đi trước, câu tiếng Việt diễn ý theo sau, nên người mới vừa giữ được âm gốc vừa hiểu được nghĩa.
Nam tông ở Việt Nam
Phật giáo Nam tông (Theravāda, còn gọi Thượng toạ bộ) là truyền thống phổ biến ở Sri Lanka, Thái Lan, Myanmar, Lào, Campuchia. Kinh điển được giữ bằng tiếng Pāli. Ở Việt Nam có hai dòng chính: Phật giáo Nam tông Khmer với hàng trăm ngôi chùa ở Nam Bộ, gắn liền với đời sống đồng bào Khmer, và hệ phái Nam tông của người Kinh với các chùa ở nhiều tỉnh thành. Cả hai đều là một phần của Giáo hội Phật giáo Việt Nam.
Khác với Bắc tông, nghi thức Nam tông không dùng mõ, ít dùng chuông trong buổi tụng; tiếng tụng đều, trầm, theo nhịp đọc chung. Không có ngày vía Quán Thế Âm hay vía A Di Đà; lịch lễ xoay quanh ngày trăng tròn, trăng mới và các ngày lễ lớn như Vesak (Phật Đản), lễ dâng y Kathina sau mùa an cư.
Trình tự một buổi tụng Nam tông tại nhà
| Bước | Câu Pāli mở đầu | Ý chính |
|---|---|---|
| 1. Lễ bái Đức Phật | "Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa" (3 lần) | Kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A La Hán, bậc Chánh Đẳng Giác |
| 2. Quy y Tam Bảo | "Buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi" | Con xin nương tựa Phật, rồi Pháp, rồi Tăng; mỗi câu ba lần |
| 3. Thọ ngũ giới | "Pāṇātipātā veramaṇī sikkhāpadaṃ samādiyāmi" | Nguyện giữ giới không sát sinh; bốn giới tiếp theo cùng mô thức |
| 4. Tưởng niệm ân đức Phật | "Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho" | Nhớ các phẩm chất của Đức Phật |
| 5. Tưởng niệm ân đức Pháp, Tăng | "Svākkhāto bhagavatā dhammo…", "Supaṭipanno…" | Pháp được khéo giảng; Tăng chúng khéo tu hành |
| 6. Tụng kinh hộ trì | Kinh Tam Bảo, Từ bi, Hạnh phúc… | Chọn một hai bài tuỳ thời gian |
| 7. Rải tâm từ, chia phước | "Sabbe sattā…" | Mong mọi chúng sinh an vui; hồi hướng phước |
Người mới có thể bắt đầu chỉ với bước 1, 2, 3 và 7, mất khoảng năm phút. Khi đã thuộc, thêm bước 4, 5 rồi đến kinh hộ trì.
Phát âm Pāli
Chữ Pāli viết bằng mẫu tự La tinh có dấu phụ. Vài điểm cơ bản: "ṃ" đọc như "ng" cuối âm, gạch ngang trên nguyên âm ("ā", "ī", "ū") là âm dài, "c" đọc gần như "ch". Sách tụng của các chùa Nam tông Việt Nam thường in kèm cách đọc. Nghe chư tăng tụng tại chùa hoặc bản ghi âm do chùa phát hành để học nhịp là cách nhanh nhất.
Kinh Tam Bảo (Ratana Sutta)
"Ratana" là báu vật; Tam Bảo là ba ngôi báu Phật, Pháp, Tăng. Theo chú giải truyền thống, kinh được nói ra khi thành Vesālī gặp nạn đói và dịch bệnh, Đức Phật dạy tụng kinh này để mang lại an lành cho dân chúng. Kinh nằm trong bộ Tiểu Bộ (Khuddaka Nikāya) và là một trong những bài kinh hộ trì (paritta) được tụng nhiều nhất trong thế giới Nam tông.
Nội dung kinh lần lượt ca ngợi phẩm chất của Phật, Pháp, Tăng, và mỗi đoạn kết bằng một điệp khúc dạng "etena saccena suvatthi hotu", ý là: nhờ sự thật này, mong được an lành. Điểm đáng chú ý: lời cầu an ở đây dựa trên "sự thật" về phẩm chất cao quý của Tam Bảo, không dựa trên lễ vật hay phép thuật. Kinh cũng mở đầu bằng lời mời chư thiên lắng nghe và thương xót loài người, ngày đêm mang lễ vật đến cho mình, nên hãy bảo hộ họ.
Ở nhà, kinh Tam Bảo hay được tụng khi gia đình có người ốm, khi dọn nhà mới, khi có chuyện bất an. Tụng như một lời nhắc về những điều cao quý mình nương tựa, đồng thời vẫn lo chữa bệnh, giải quyết việc thực tế.
Kinh Từ bi (Metta Sutta)
Kinh Từ bi, tên đầy đủ là Karaṇīya Metta Sutta, dạy cách nuôi dưỡng lòng từ. Theo chú giải, kinh được dạy cho một nhóm tỳ kheo tu trong rừng gặp nhiều trở ngại; Đức Phật dạy họ trở lại rừng và rải tâm từ. Kinh gồm hai phần:
- Phẩm chất người tu tâm từ: có khả năng, ngay thẳng, dễ dạy, mềm mỏng, không kiêu mạn, biết đủ, sống giản dị, các giác quan an tịnh, không làm điều mà người trí chê trách.
- Cách rải tâm từ: mong mọi chúng sinh, yếu hay mạnh, lớn hay nhỏ, thấy được hay không thấy được, ở gần hay ở xa, đã sinh hay sắp sinh, đều được an vui. Câu "sabbe sattā bhavantu sukhitattā" (mong mọi chúng sinh được an vui) là trái tim của kinh.
Hình ảnh nổi tiếng nhất của kinh là tình thương của người mẹ sẵn lòng bảo vệ đứa con một của mình bằng cả tính mạng; người tu được khuyên nuôi tâm vô lượng như thế đối với mọi loài. Đây là bài kinh rất hợp tụng buổi tối, trước khi ngủ.
Kinh Hạnh phúc (Maṅgala Sutta)
"Maṅgala" là điềm lành, phúc lành. Theo kinh, một vị trời đến hỏi Đức Phật đâu là phúc lành cao nhất, vì người đời tranh cãi mãi về điềm lành. Đức Phật trả lời bằng một chuỗi điều rất đời thường, truyền thống đếm được 38 điều, mỗi đoạn kết bằng "etaṃ maṅgalam uttamaṃ", nghĩa là đó là phúc lành cao thượng.
Những phúc lành ấy đi từ gần đến xa: không gần người xấu, thân cận người trí, sống ở nơi thích hợp, học rộng, có nghề nghiệp, phụng dưỡng cha mẹ, chăm sóc vợ con, công việc không rối ren, bố thí, sống ngay thẳng, khiêm tốn, biết đủ, biết ơn, kiên nhẫn, dễ nghe lời khuyên, cho tới tu tập và tâm không dao động trước thăng trầm. Kinh này trả lời thẳng câu hỏi "làm gì để có phúc" mà không cần đến bói toán hay điềm báo.
Gợi ý thời khoá Nam tông tại gia
- Sáng (10 phút): lễ bái, quy y, ngũ giới, tưởng niệm ân đức Tam Bảo.
- Tối (15 phút): lễ bái, quy y, ngũ giới, tụng kinh Từ bi, ngồi rải tâm từ vài phút, chia phước.
- Ngày trăng tròn, trăng mới: thêm kinh Tam Bảo hoặc kinh Hạnh phúc; nhiều Phật tử Nam tông đến chùa nghe pháp, giữ bát giới trong ngày (gọi là ngày Uposatha).
Không bắt buộc có bàn thờ lớn. Một tượng hoặc ảnh Phật, nến hoặc đèn, hoa và nước là đủ. Nhiều gia đình Khmer có bàn thờ Phật đặt cao trong nhà, dâng hoa tươi mỗi ngày.
Nam tông và Bắc tông: khác mà không trái
Người quen tụng Bắc tông khi đến chùa Nam tông có thể thấy lạ: không mõ, không Chú Đại Bi, không niệm A Di Đà. Ngược lại cũng vậy. Hai truyền thống có kinh điển, ngôn ngữ, nghi lễ khác nhau, nhưng cùng nền tảng: Tam Bảo, ngũ giới, Tứ diệu đế, Bát chánh đạo, lòng từ. Một gia đình có người theo Bắc tông, người theo Nam tông hoàn toàn có thể tụng chung kinh Từ bi hay kinh Hạnh phúc, vì nội dung các kinh này gần gũi với mọi Phật tử.
Việc làm được ngay
Tối nay, trước khi ngủ, ngồi yên và đọc chậm ba lần câu "Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa". Sau đó, trong khoảng năm phút, gửi lòng từ lần lượt đến bản thân, một người thân, một người xa lạ, một người khó chịu với mình, và cuối cùng là mọi chúng sinh, mỗi người với ý nguyện "mong được an vui". Kết thúc bằng ba lần "Sādhu".
Câu hỏi thường gặp
Phật tử Nam tông tụng kinh gì ở nhà?
Thường gồm lễ bái Đức Phật, quy y Tam Bảo, thọ ngũ giới, tưởng niệm ân đức Phật Pháp Tăng và tụng các kinh hộ trì như kinh Tam Bảo, kinh Từ bi, kinh Hạnh phúc. Ở Việt Nam, các bài này thường được tụng song ngữ Pāli – Việt.
"Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa" nghĩa là gì?
Câu này là lời kính lễ Đức Thế Tôn, bậc A La Hán, bậc Chánh Đẳng Giác. Phật tử Nam tông tụng ba lần ở đầu mọi buổi lễ.
Kinh Từ bi (Metta Sutta) dạy điều gì?
Kinh dạy những phẩm chất cần có của người tu tâm từ và cách rải lòng thương đến mọi chúng sinh không phân biệt, như người mẹ thương con một. Đây là bài kinh hợp tụng trước khi ngủ.
Kinh Hạnh phúc có bao nhiêu điều phúc lành?
Truyền thống thường đếm 38 điều phúc lành trong kinh Hạnh phúc (Maṅgala Sutta), từ việc không gần người xấu, phụng dưỡng cha mẹ, làm nghề chân chính đến tu tập và giữ tâm bình thản.
Nam tông có dùng mõ khi tụng kinh không?
Thường không. Buổi tụng Nam tông đọc theo nhịp chung, đều và trầm, không dùng mõ như các chùa Bắc tông. Đây là khác biệt về nghi thức, không phải hơn kém.
