Phật giáo và hiếu đạo: báo hiếu cha mẹ khi còn sống theo lời Phật dạy

Trong Phật giáo, hiếu đạo là biết ơn và đền ơn cha mẹ, được đặt rất cao: kinh gọi cha mẹ là "Phạm thiên trong nhà" và là "những vị thầy đầu tiên". Lời Phật dạy về báo hiếu nhấn mạnh hai lớp: chăm lo đời sống vật chất cho cha mẹ, và cao hơn, giúp cha mẹ sống an vui, có niềm tin, đạo đức và hiểu biết. Báo hiếu đúng nghĩa bắt đầu khi cha mẹ còn sống, bằng những việc rất đời thường, chứ không chờ tới mâm cỗ giỗ hay mùa Vu Lan.

Kinh nói gì về ơn cha mẹ

Kinh Tăng Chi có một đoạn mà người học Phật nào cũng nên đọc một lần. Đức Phật nói có hai người mà mình không bao giờ đền ơn cho đủ: mẹ và cha. Dù một người cõng mẹ trên một vai, cõng cha trên vai kia suốt một trăm năm, tắm rửa, xoa bóp, chăm sóc cả lúc cha mẹ đại tiểu tiện ngay trên vai mình, cũng chưa đền đủ ơn. Dù đặt cha mẹ lên ngôi vua cai quản cả cõi đất, cũng chưa đủ. Lý do: cha mẹ đã nuôi nấng, dưỡng dục, chỉ cho con thấy thế giới này.

Rồi Ngài nói tiếp: nhưng ai giúp cha mẹ chưa có niềm tin thì có niềm tin, chưa giữ giới thì giữ giới, còn keo kiệt thì biết bố thí, còn mê mờ thì có trí tuệ, người ấy mới thật sự đền đáp được ơn cha mẹ. Đoạn kinh này là chìa khoá để hiểu hiếu đạo trong đạo Phật: đền ơn không chỉ là nuôi dưỡng, mà là góp phần cho đời sống tinh thần của cha mẹ tốt hơn.

Ở một kinh khác, gia đình nào con cái kính trọng cha mẹ được ví như có Phạm thiên, có bậc thầy đầu tiên, có bậc đáng cúng dường ngay trong nhà. Với người Ấn Độ thời ấy, Phạm thiên là vị thần cao nhất. Cách ví này nói rằng không cần tìm đâu xa một đối tượng để tôn kính và chăm sóc: cha mẹ đang ở ngay đó.

Bổn phận hai chiều trong kinh Thiện Sinh

Kinh Thiện Sinh trong Trường Bộ là bài kinh dành cho người tại gia, nói về các mối quan hệ trong đời. Đáng chú ý, kinh không chỉ nói con phải làm gì cho cha mẹ, mà còn nói cha mẹ có bổn phận gì với con.

Cách đặt hai cột song song cho thấy hiếu đạo trong đạo Phật không phải sự phục tùng một chiều. Đó là một mối quan hệ có trách nhiệm ở cả hai phía. Điều này đặc biệt có ý nghĩa với những gia đình đang có xung đột giữa các thế hệ.

Đức Phật cũng là một người con

Trong Luật tạng có một chuyện cho thấy Đức Phật quan tâm đến cảm xúc của cha mẹ. Khi Ngài về thăm quê nhà Ca Tỳ La Vệ, người con trai của Ngài là La Hầu La được cho xuất gia. Vua Tịnh Phạn, cha của Đức Phật, rất đau lòng vì đã mất người con, rồi lại mất cả cháu nội cho đời tu. Vua thưa với Đức Phật rằng nỗi đau mất con cắt vào da thịt tới tận xương tuỷ, và xin từ nay không độ người xuất gia nếu cha mẹ chưa đồng ý. Đức Phật chấp nhận, và đặt ra quy định ấy cho tăng đoàn, đến nay nhiều nơi vẫn giữ.

Theo truyền thống chú giải, Đức Phật còn lên cõi trời để giảng pháp cho mẹ là hoàng hậu Ma Da, người đã mất bảy ngày sau khi sinh Ngài. Dù hiểu chuyện này theo nghĩa nào, nó cho thấy trong tâm thức Phật giáo, ngay cả bậc giác ngộ cũng nhớ ơn mẹ và tìm cách đền đáp.

Hiếu đạo trong Phật giáo Việt Nam

Khi đạo Phật đến Trung Hoa và Việt Nam, nơi chữ hiếu vốn được đề cao trong văn hoá, phần giáo lý về ơn cha mẹ càng được nhấn mạnh. Kinh Vu Lan Bồn với tích Mục Kiền Liên cứu mẹ trở thành nền tảng của mùa Vu Lan, rằm tháng Bảy âm lịch, mà nhiều người gọi là mùa báo hiếu. Nghi thức bông hồng cài áo gắn với bài viết Bông hồng cài áo năm 1962, người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người mất mẹ cài hoa trắng, đã trở thành hình ảnh quen thuộc ở các chùa Việt.

Kinh Báo Phụ Mẫu Ân Trọng, kể chi tiết những ân đức của cha mẹ từ khi mang thai đến khi con trưởng thành, được tụng rất phổ biến ở Việt Nam. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bản kinh này được soạn tại Trung Hoa chứ không có nguồn từ Ấn Độ. Dù vậy, nội dung khuyến hiếu của nó phù hợp với tinh thần các kinh gốc và đã nuôi dưỡng lòng biết ơn của nhiều thế hệ Phật tử.

Trong dân gian, ca dao "Công cha như núi Thái Sơn, nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy ra" và đạo Phật gặp nhau ở cùng một chỗ: biết ơn là nền của mọi điều tốt khác.

Báo hiếu khi cha mẹ còn sống: những việc cụ thể

Đọc lại đoạn kinh Tăng Chi, có thể chia việc báo hiếu thành hai tầng, và cả hai đều làm được từ hôm nay.

Tầng thứ nhất: chăm lo đời sống

• Thời gian: nhiều cha mẹ lớn tuổi cần con gọi điện, về thăm hơn là cần quà. Một cuộc gọi mười phút đều đặn mỗi tuần có thể quý hơn món đồ đắt tiền mỗi năm.
• Sức khoẻ: đưa cha mẹ đi khám định kỳ, để ý thuốc men, chế độ ăn. Đó là việc cụ thể nhất của "nuôi dưỡng lại".
• Lắng nghe: người già hay kể đi kể lại chuyện cũ. Nghe lại với sự kiên nhẫn là một cách báo hiếu.
• Không làm cha mẹ lo: sống lành mạnh, giữ công việc tử tế, tránh những việc khiến cha mẹ mất ngủ.

Tầng thứ hai: giúp cha mẹ an lòng

• Cùng cha mẹ đi chùa, làm việc thiện nếu cha mẹ thích, như góp tay nấu cơm từ thiện, thăm người ốm.
• Nếu cha mẹ hay lo âu, cùng ngồi yên, cùng niệm Phật hoặc tụng kinh ngắn mỗi tối, nếu cha mẹ muốn.
• Khuyến khích nhẹ nhàng những thói quen tốt: bớt rượu, bớt nóng giận, bớt bận lòng về chuyện con cháu.

Tầng thứ hai cần sự khéo léo. "Giúp cha mẹ có niềm tin" không có nghĩa là ép cha mẹ theo tôn giáo của mình hay giảng đạo cho cha mẹ nghe. Cha mẹ theo tôn giáo khác, hoặc không theo tôn giáo nào, thì báo hiếu là tôn trọng niềm tin ấy và giúp cha mẹ sống tốt theo cách của họ. Làm gương bằng chính đời sống mình thuyết phục hơn mọi lời nói.

Khi quan hệ với cha mẹ không dễ dàng

Không phải gia đình nào cũng êm ấm. Có người con lớn lên với cha mẹ khó tính, nghiêm khắc, thậm chí từng bị tổn thương. Hiếu đạo trong những trường hợp này không có nghĩa là phải chịu đựng mọi thứ. Kinh Thiện Sinh cho thấy cha mẹ cũng có bổn phận. Người con có thể vẫn biết ơn công sinh thành, vẫn chăm lo những gì cần thiết, đồng thời giữ khoảng cách đủ an toàn cho mình.

Lòng từ và tâm xả trong Tứ vô lượng tâm hữu ích ở đây: mong cha mẹ được bình an, hiểu rằng cha mẹ cũng mang những vết thương riêng, và chấp nhận những gì mình không thay đổi được. Nếu tổn thương quá sâu, gặp chuyên gia tâm lý là việc nên làm, và không trái với lời Phật dạy.

Khi cha mẹ đã mất

Kinh Thiện Sinh nói khi cha mẹ qua đời, người con làm việc phước để tưởng nhớ. Ở Việt Nam, việc này thường là tụng kinh, cúng giỗ, làm việc thiện và hồi hướng công đức cho cha mẹ. Điều cốt lõi không nằm ở mâm cỗ to hay nhỏ, mà ở việc mình tiếp tục sống những điều tốt cha mẹ đã dạy. Nhiều chùa khuyến khích dùng tiền lẽ ra làm cỗ lớn để giúp người khó khăn, rồi hồi hướng phước ấy cho người đã khuất.

Một việc làm tuần này

Chọn một ngày trong tuần, gọi cho cha mẹ, hoặc về thăm nếu ở gần, và hỏi một câu chưa từng hỏi: hồi trẻ bố mẹ mơ ước điều gì? Nghe trọn câu trả lời mà không ngắt lời. Nhiều người sau cuộc trò chuyện ấy mới thấy mình biết về cha mẹ ít đến bất ngờ. Hiểu cha mẹ là bước đầu của báo hiếu.