Hồi hướng là bước cuối của một buổi tụng kinh: người tụng nguyện đem điều lành vừa tạo ra chia sẻ cho người thân, cho mọi chúng sinh và hướng về giác ngộ, thay vì giữ cho riêng mình. Bài kệ hồi hướng quen thuộc nhất trong chùa Bắc tông Việt Nam có câu âm Hán Việt "Nguyện dĩ thử công đức, phổ cập ư nhất thiết". Nam tông cũng có nghi thức chia phước tương tự. Hồi hướng ngắn, nhưng nó quyết định tinh thần của cả buổi tụng: tu để mở lòng, không phải để tích của riêng.
"Hồi hướng" nghĩa là gì
"Hồi" là xoay lại, "hướng" là hướng về. Hồi hướng là xoay điều lành mình làm được về một hướng rộng hơn bản thân. Trong Phật giáo Đại thừa, hồi hướng thường được nói đến với ba hướng chính:
- Hướng về chúng sinh: mong mọi người, mọi loài cùng được an vui.
- Hướng về giác ngộ: mong việc tu tập đưa mình và người tới hiểu biết chân thật.
- Hướng về chân lý: không bám vào công đức như một vật sở hữu.
Cách hiểu đơn giản cho người mới: một buổi tụng kinh đã làm tâm mình hiền hơn, lắng hơn. Hồi hướng là nói lời chia sẻ cái hiền lành ấy, như thắp thêm ngọn nến từ ngọn nến của mình mà ngọn của mình không tắt.
Vì sao không giữ công đức cho riêng mình
Nếu tụng kinh chỉ để tích luỹ cho mình, việc tu dễ biến thành một kiểu tính toán: tụng bao nhiêu biến đổi được bao nhiêu phước. Lời Phật dạy chỉ ra chính sự bám víu vào "cái của ta" là gốc của khổ. Hồi hướng là cách tập buông ngay trong việc lành: làm xong thì không giữ. Đó cũng là lý do nhiều thầy nhắc rằng hồi hướng mà tâm hẹp hòi, chỉ mong điều tốt cho nhà mình và mong điều xấu cho người mình ghét, thì chưa đúng nghĩa.
Những bài kệ hồi hướng thường đọc
Dưới đây là những câu âm Hán Việt quen thuộc trong nghi thức tụng niệm Bắc tông, trích ngắn kèm diễn giải ý.
Kệ "Nguyện dĩ thử công đức"
Bốn câu: "Nguyện dĩ thử công đức, phổ cập ư nhất thiết, ngã đẳng dữ chúng sinh, giai cộng thành Phật đạo". Ý chính: nguyện đem công đức này trải khắp tất cả, cho chúng con và mọi chúng sinh đều cùng thành tựu Phật đạo. Bài kệ có gốc từ kinh Pháp Hoa và được dùng rất rộng ở các nước Phật giáo Đông Á. Nhiều chùa tụng bản dịch tiếng Việt bốn câu năm chữ có cùng ý này.
Kệ hồi hướng sau tụng kinh
Nhiều nghi thức mở đầu phần hồi hướng bằng câu "Tụng kinh công đức thù thắng hạnh, vô biên thắng phước giai hồi hướng". Ý chính: công đức tụng kinh là hạnh thù thắng, phước lành không bờ bến ấy xin hồi hướng hết. Tiếp theo thường là lời nguyện cho người đã mất được siêu thoát, người còn sống được an lành.
Kệ "Nguyện tiêu tam chướng"
"Nguyện tiêu tam chướng trừ phiền não, nguyện đắc trí tuệ chân minh liễu". Ý chính: nguyện tiêu trừ ba thứ chướng ngại và phiền não, nguyện có trí tuệ sáng suốt. "Tam chướng" thường được giải thích là phiền não chướng, nghiệp chướng và báo chướng, tức những trở ngại từ tâm, từ việc làm và từ hoàn cảnh.
Tam tự quy
Cuối buổi lễ, nhiều chùa đọc Tam tự quy, mở đầu "Tự quy y Phật, đương nguyện chúng sinh, thể giải đại đạo, phát vô thượng tâm". Ý chính: tự mình quay về nương tựa Phật, nguyện cho chúng sinh hiểu thấu đạo lớn, phát tâm cao thượng. Hai câu sau tương tự cho Pháp và Tăng. Ba câu này có gốc trong kinh Hoa Nghiêm.
Hồi hướng trong truyền thống Nam tông
Phật giáo Nam tông có nghi thức gần giống, thường gọi là chia phước hay hồi hướng phước. Sau khi tụng kinh hoặc làm phước (cúng dường, bố thí), người tụng đọc lời chia phước cho thân bằng quyến thuộc đã mất, cho chư thiên và mọi chúng sinh. Một câu Pāli thường gặp trong lễ cầu siêu là "Idaṃ vo ñātīnaṃ hotu, sukhitā hontu ñātayo", ý là mong phước này đến với thân quyến, mong thân quyến được an vui. Người nghe đáp "Sādhu" ba lần, nghĩa là lành thay, bày tỏ sự tuỳ hỷ.
Tuỳ hỷ (vui theo điều lành của người khác) là phần quan trọng không kém: khi thấy ai làm việc tốt mà mình vui thật lòng, chính mình cũng đang gieo điều lành.
Cách hồi hướng khi tụng ở nhà
- Sau phần kinh và niệm Phật, ngồi yên một hai hơi thở.
- Đọc bài kệ hồi hướng theo sách kinh của mình, chắp tay.
- Nói thêm bằng lời mình, khẽ hoặc trong tâm: nêu tên người thân cần cầu an, người đã mất cần cầu siêu.
- Mở rộng vòng tròn: hàng xóm, đồng nghiệp, người mình đang giận, người gặp thiên tai đang thấy trên tin tức.
- Đảnh lễ kết thúc buổi tụng.
Lời hồi hướng tự nói: mẫu gợi ý
Không cần văn hoa. Một lời hồi hướng tự nói có thể đơn giản như: "Nguyện cho ba mẹ khoẻ mạnh, cho em trai thi tốt, cho bác hàng xóm mau lành bệnh. Nguyện cho người đồng nghiệp hôm nay làm con khó chịu cũng bớt căng thẳng. Nguyện cho mọi người, mọi loài được bình an." Thành thật và rộng lòng quan trọng hơn câu chữ.
Những hiểu lầm về hồi hướng
| Hiểu lầm | Cách nhìn đúng hơn |
|---|---|
| Quên hồi hướng thì buổi tụng mất hết công đức | Hồi hướng là để mở lòng, không phải "chốt sổ". Quên thì lần sau nhớ, hoặc hồi hướng muộn trong tâm cũng được. |
| Hồi hướng cho người khác thì mình mất phần | Chia sẻ điều lành không làm nó vơi đi; truyền thống ví như thắp nến từ nến. |
| Phải đọc đúng từng chữ bài kệ | Bài kệ là khuôn mẫu giúp nhớ ý. Tâm nguyện chân thật là chính. |
| Hồi hướng để đòi điều cụ thể (trúng thầu, thắng kiện) | Hồi hướng là chia sẻ phước lành, không phải đặt điều kiện. Kết quả công việc vẫn theo nhân quả và nỗ lực của mình. |
| Chỉ người tụng kinh mới hồi hướng được | Mọi việc lành, kể cả giúp một người qua đường, cũng có thể hồi hướng. |
Hồi hướng ngoài buổi tụng
Thói quen hồi hướng có thể mang ra đời sống. Sau khi hiến máu, góp một bữa cơm cho người khó khăn, dọn rác ở bãi biển, hãy dừng một giây, chắp tay trong tâm và nguyện điều lành ấy lan ra. Cách làm này giúp việc thiện không biến thành chuyện khoe khoang: làm xong, gửi đi, không giữ.
Với người vừa mất người thân, hồi hướng mỗi tối là cách tiếp tục kết nối với người đã khuất một cách nhẹ nhàng, thay cho những nghi thức tốn kém. Nỗi buồn nếu kéo dài, nặng nề, nên nói chuyện với người thân, thầy ở chùa hoặc chuyên gia tâm lý.
Việc làm được ngay
Tối nay, sau buổi tụng (hay chỉ sau khi ngồi yên năm phút), hãy hồi hướng theo ba vòng: một người thân, một người mình đang không ưa, và tất cả mọi người. Nói tên từng người trong tâm. Để ý xem đến vòng thứ hai, lòng mình phản ứng thế nào; đó chính là chỗ cần tập.
Câu hỏi thường gặp
Hồi hướng là gì?
Hồi hướng là nguyện đem điều lành từ việc tụng kinh, làm phước chia sẻ cho người thân, mọi chúng sinh và hướng về giác ngộ, thay vì giữ cho riêng mình. Đây thường là phần cuối của một buổi tụng kinh.
Bài kệ hồi hướng phổ biến nhất là gì?
Trong chùa Bắc tông Việt Nam, bài kệ quen thuộc là "Nguyện dĩ thử công đức, phổ cập ư nhất thiết, ngã đẳng dữ chúng sinh, giai cộng thành Phật đạo", nhiều nơi tụng bản dịch tiếng Việt có cùng ý.
Quên hồi hướng có sao không?
Không sao. Hồi hướng là để mở lòng chứ không phải điều kiện của công đức. Lần sau nhớ làm, hoặc nguyện trong tâm ngay khi nhớ ra cũng được.
Hồi hướng cho người đã mất thế nào?
Sau khi tụng kinh hoặc làm việc lành, nêu tên người đã mất trong lời hồi hướng và nguyện cho họ được an lành, siêu thoát. Nam tông có nghi thức chia phước cho thân quyến đã khuất, người nghe đáp "Sādhu".
Không tụng kinh có hồi hướng được không?
Được. Bất kỳ việc lành nào như giúp người, bố thí, giữ giới đều có thể hồi hướng. Chỉ cần dừng lại và thành tâm nguyện điều lành ấy đến với người khác.
