Buông bỏ trong Phật giáo là buông sự bám víu, không phải buông trách nhiệm hay buông người mình thương. Cái cần buông là cơn giận cứ ôm mãi, nỗi hận đã cũ, thói so sánh, ý muốn mọi thứ phải theo ý mình, sự cố chấp vào ý kiến riêng. Cái cần giữ là lời hứa, bổn phận, lòng tốt và việc tu tập. Phân biệt được hai thứ đó, chữ "buông bỏ" mới hết là câu nói cửa miệng và trở thành việc làm được.
Buông bỏ đang bị hiểu sai thế nào
Mấy năm gần đây, "buông bỏ" thành chữ quen trên mạng: ảnh hoa sen, câu chữ đẹp, lời khuyên "hãy buông bỏ để bình yên". Dùng nhiều thì chữ bị mòn, và có lúc bị hiểu lệch:
- Bỏ việc giữa chừng rồi gọi đó là "buông".
- Không chăm lo cho cha mẹ, con cái rồi nói "mỗi người có nghiệp riêng".
- Thờ ơ với chuyện bất công vì "không nên bận tâm".
- Nén cảm xúc xuống, giả vờ không buồn, rồi tưởng mình đã buông.
Không cái nào trong số đó là buông bỏ theo nghĩa nhà Phật. Bỏ trách nhiệm là trốn tránh. Nén cảm xúc là đè nén, và cái bị đè sẽ bật lại. Buông bỏ thật sự là nhìn rõ thứ mình đang bám, thấy nó làm mình khổ ra sao, rồi nới tay ra một cách tự nguyện.
Gốc của chữ buông: "thủ" và "ái"
Trong giáo lý, gốc của khổ là ái, tức cơn khát, và từ ái sinh ra thủ, tức nắm giữ, chấp chặt. Kinh nói đến những thứ người ta hay chấp: chấp vào khoái lạc giác quan, chấp vào quan điểm, chấp vào nghi lễ hình thức như thể chúng tự đem lại giải thoát, và chấp vào ý niệm về một cái "ta" cố định. Bốn loại chấp này nghe trừu tượng, nhưng thử dịch ra đời thường:
| Loại chấp | Hiện ra trong đời thường | Buông thử thế nào |
|---|---|---|
| Chấp khoái lạc | Không thể thiếu điện thoại, đồ ngọt, mua sắm | Một buổi tối không màn hình, một tuần không mua thứ không cần |
| Chấp quan điểm | Cãi đến cùng, không chịu mình sai | Trong một cuộc tranh luận, thử nói "có thể bạn đúng" |
| Chấp hình thức | Tin rằng lễ to, hương nhiều là đủ | Đến chùa chỉ một nén hương, dành thời gian ngồi yên |
| Chấp cái "ta" | Tự ái, sợ mất mặt, cần được công nhận | Làm một việc tốt không ai biết |
Chiếc bè: đến cả lời dạy cũng phải biết buông
Kinh Ví dụ con rắn trong Trung Bộ có một ví dụ nổi tiếng. Một người đi đường gặp con sông lớn, bờ bên này nguy hiểm, bờ bên kia an toàn, không có thuyền hay cầu. Người ấy gom cỏ, cây, lá, cành kết thành chiếc bè, rồi dùng tay chân bơi sang bờ bên kia. Sang tới nơi, người ấy nghĩ: chiếc bè này giúp mình nhiều quá, hay là đội nó lên đầu, vác lên vai mà đi tiếp. Đức Phật hỏi các vị tỳ kheo làm vậy có đúng không. Dĩ nhiên là không. Việc nên làm là kéo bè lên bờ hoặc để nó trôi, rồi đi tiếp.
Ngài kết luận: giáo pháp được dạy như chiếc bè, để vượt qua, không phải để nắm giữ. Ngay cả pháp còn phải buông, huống gì những điều không phải pháp. Ý này rất quan trọng với người mới tu: đừng biến việc tu thành một thứ để khoe, để tranh luận ai đúng ai sai, để cảm thấy hơn người. Khi cái mình học trở thành gánh nặng trên vai, đó là lúc vác bè đi trên đất liền.
Mũi tên thứ hai
Trong Tương Ưng Bộ có một bài kinh ngắn mà nhiều người thấy rất gần với đời mình. Đức Phật nói: khi gặp cảm giác đau, người chưa học đạo thì buồn rầu, than khóc, đấm ngực, rối trí. Như vậy là người ấy chịu hai cảm giác đau, một của thân và một của tâm, như bị bắn một mũi tên rồi lại bị bắn thêm mũi tên thứ hai. Người có học đạo cũng bị mũi tên thứ nhất, nhưng không tự bắn thêm mũi thứ hai.
Mũi tên thứ nhất thường không tránh được: bị ốm, bị mất việc, bị người khác nói nặng. Mũi tên thứ hai là những gì mình tự thêm vào: "sao lại là mình", "chắc ai cũng cười mình", "chẳng bao giờ khá lên được". Buông bỏ ở đây rất cụ thể: không buông được mũi tên thứ nhất thì ít ra đừng tự bắn mũi thứ hai.
Việc làm được ngay: lần tới khi gặp chuyện không vui, thử chia nó làm hai cột trên giấy. Cột trái là chuyện đã xảy ra, chỉ ghi sự kiện. Cột phải là những gì mình đang tự nói với mình về chuyện đó. Thường cột phải dài gấp mấy lần cột trái. Cột phải chính là chỗ để buông.
Câu chuyện hai vị sư qua sông
Có một mẩu chuyện thiền Nhật Bản được kể rất nhiều. Hai vị sư đi đường gặp một cô gái không qua được chỗ nước ngập. Vị lớn tuổi bế cô qua, đặt xuống rồi đi tiếp. Vị trẻ im lặng suốt mấy tiếng, đến tối không nhịn được mới trách: nhà sư sao lại bế phụ nữ. Vị lớn tuổi đáp: ta đã đặt cô ấy xuống bên bờ sông từ lâu, sao chú còn bế đến giờ?
Chuyện này không có trong kinh điển, nhưng nó nói đúng một điều: thứ làm mình nặng thường không phải sự việc, mà là việc mình mang nó theo trong đầu rất lâu sau khi nó đã qua. Một câu nói khó nghe từ năm ngoái, một lần bị đối xử bất công từ thời đi học, vẫn đang được "bế" mỗi ngày.
Buông cái gì, giữ cái gì
| Nên buông | Nên giữ |
|---|---|
| Cơn giận đã qua nhưng vẫn nhai lại | Bài học rút ra từ chuyện đó |
| Đòi người khác phải sống theo ý mình | Lời khuyên chân thành, nói một lần, đúng lúc |
| Thói so sánh mình với người khác | Mục tiêu cố gắng của riêng mình |
| Nỗi sợ mất mặt | Sự trung thực, kể cả khi phải nhận lỗi |
| Những thứ đã thuộc về quá khứ | Lời hứa, bổn phận với gia đình, công việc |
| Sự bám vào kết quả | Sự cố gắng hết mình trong quá trình |
Cột phải không làm mình nặng. Cột trái mới làm. Người buông giỏi không phải người không có gì, mà là người mang đúng thứ cần mang.
Tuỳ duyên: cách người Việt xưa nói về buông
Vua Trần Nhân Tông, người sau này xuất gia và được xem là sơ tổ thiền phái Trúc Lâm, để lại bài kệ ở cuối bài phú Cư trần lạc đạo, mở đầu bằng hai câu:
Cư trần lạc đạo thả tuỳ duyên, / Cơ tắc xan hề khốn tắc miên.
Đại ý: sống giữa đời mà vui với đạo, hãy cứ tuỳ duyên; đói thì ăn, mệt thì ngủ. Tuỳ duyên ở đây không phải buông xuôi. Người viết hai câu này từng là vị vua lãnh đạo đất nước qua những biến cố lớn. Tuỳ duyên là làm hết phần việc của mình rồi không cưỡng ép những gì ngoài tầm tay, sống đơn giản và không đòi đời phải khác đi.
Tập buông từng chút
- Buông theo hơi thở ra: mỗi lần thở ra, thả lỏng vai, hàm, bàn tay. Buông trên thân dễ hơn buông trong tâm, và thường kéo tâm theo.
- Hỏi một câu: "Giữ chuyện này trong đầu có giúp mình làm được gì không?" Nếu có, lên kế hoạch làm. Nếu không, đặt nó xuống.
- Dọn một ngăn kéo: bỏ hoặc cho đi những thứ không dùng một năm nay. Tập buông đồ vật là tập buông ở mức dễ nhất.
- Tha thứ từng phần: không cần tha thứ ngay toàn bộ. Có thể bắt đầu bằng việc thôi kể lại chuyện cũ với người khác.
Nếu có những ký ức nặng nề, tổn thương sâu mà tự mình không buông nổi, đó không phải là thất bại trong tu tập. Tìm đến chuyên gia tâm lý là một cách chăm sóc chính mình, hoàn toàn không trái với lời Phật dạy.
Câu hỏi thường gặp
Buông bỏ trong Phật giáo là buông cái gì?
Là buông sự bám víu: cơn giận, nỗi hận cũ, thói so sánh, sự cố chấp vào ý kiến, đòi mọi thứ theo ý mình. Không phải buông trách nhiệm, bổn phận hay tình thương với người thân.
Buông bỏ có phải là sống thờ ơ, mặc kệ?
Không. Thờ ơ là không quan tâm. Buông bỏ là vẫn quan tâm, vẫn làm hết phần việc của mình, nhưng không bám chặt vào kết quả và không ôm mãi những gì đã qua.
Ví dụ chiếc bè trong kinh Phật nói gì?
Trong kinh Ví dụ con rắn, Đức Phật ví giáo pháp như chiếc bè dùng để qua sông; qua rồi thì để bè lại chứ không vác theo. Ý là lời dạy dùng để thực hành và vượt qua khổ, không phải để nắm giữ, tranh cãi hay khoe khoang.
Mũi tên thứ hai là gì?
Đây là hình ảnh trong một bài kinh của Tương Ưng Bộ: nỗi đau đến từ hoàn cảnh là mũi tên thứ nhất, còn những lo âu, oán trách mình tự thêm vào là mũi tên thứ hai. Người tu tập vẫn bị mũi tên đầu nhưng tránh tự bắn mũi thứ hai.
Làm sao để buông bỏ một chuyện cứ nghĩ mãi?
Thử ghi riêng sự việc đã xảy ra và những gì mình đang tự nói về nó, rồi hỏi việc nghĩ mãi có giúp gì không. Kết hợp thả lỏng thân theo hơi thở ra. Nếu ký ức quá nặng, nên tìm đến chuyên gia tâm lý.
