Sống chậm cạnh điện thoại không có nghĩa là vứt điện thoại đi, mà là tạo ra những khoảng dừng nhỏ để mình cầm máy có chủ ý thay vì theo phản xạ. Cách dễ nhất là gắn ba hơi thở vào những lúc định mở máy, dọn bớt thông báo, và giữ vài "vùng không màn hình" như bữa ăn, giường ngủ, mười phút đầu tiên sau khi thức dậy. Những việc này làm được ngay hôm nay, không tốn tiền.
Vì sao điện thoại làm tâm khó yên
Phần lớn ứng dụng trên điện thoại được thiết kế để giữ người dùng ở lại lâu nhất có thể: dòng tin cuộn không có điểm dừng, thông báo đỏ, video tự chạy tiếp. Mỗi lần có thông báo, sự chú ý bị kéo đi một chút. Một ngày có hàng chục, hàng trăm lần như vậy. Không cần số liệu cũng thấy được: cuối ngày, đầu óc mệt mà không nhớ đã đọc gì.
Đạo Phật có một hình ảnh rất hợp: tâm như con khỉ chuyền cành, buông cành này nắm cành khác. Hình ảnh này có từ trong kinh điển, người Việt quen gọi là "tâm viên ý mã", tâm như vượn, ý như ngựa. Điện thoại không tạo ra con khỉ ấy, nhưng đưa cho nó một khu rừng không có ranh giới. Sống chậm, ở đây, là thỉnh thoảng giúp con khỉ ngồi yên trên một cành.
Thói quen 1: ba hơi thở trước khi mở máy
Đây là thói quen nhỏ nhất và có lẽ hiệu quả nhất. Mỗi lần định cầm điện thoại lên, dừng lại, thở ba hơi chậm, rồi mới mở. Ba hơi thở mất chừng mười lăm giây. Trong khoảng ấy, thường sẽ tự hỏi được một câu: mình mở máy để làm gì. Nếu có việc cụ thể, cứ mở. Nếu chỉ vì buồn tay, có khi sẽ đặt máy xuống.
Nhà chùa xưa có truyền thống đọc những bài kệ ngắn trước mỗi việc nhỏ trong ngày: thức dậy, rửa mặt, mặc áo, ăn cơm. Sách Tỳ Ni nhật dụng gom những bài kệ như vậy cho người tu. Ý nghĩa của nó là biến mỗi việc làm thường ngày thành một lần tỉnh thức. Người thời nay có thể tự đặt cho mình một câu ngắn trước khi mở máy, ví dụ: "Mở máy, biết mình đang mở máy, biết mình cần gì". Câu chữ không quan trọng, quan trọng là có một khoảnh khắc dừng.
Thói quen 2: dọn thông báo một lần, nhẹ cả tháng
Thông báo là cái chuông kéo tâm đi xa nhất. Dành mười lăm phút một lần để dọn:
- Mở phần cài đặt thông báo, xem lần lượt từng ứng dụng.
- Chỉ giữ thông báo từ người thật cần liên lạc gấp: gia đình, công việc, ngân hàng.
- Tắt thông báo khuyến mãi, gợi ý, "có người vừa đăng", "bạn có thể thích".
- Tắt số đếm đỏ trên biểu tượng những ứng dụng không gấp.
- Bật chế độ tập trung hoặc không làm phiền theo giờ cố định, ví dụ từ 22 giờ đến 6 giờ.
Sau khi dọn, điện thoại im hẳn. Ban đầu có thể thấy hơi bồn chồn, tay vẫn quen mở máy kiểm tra. Cảm giác ấy chính là thói quen đang lộ ra, cứ để nó đó, quan sát nó, rồi nó sẽ nhạt dần.
Thói quen 3: những vùng không màn hình
Không cần bỏ điện thoại cả ngày. Chỉ cần vài vùng, vài khoảng giờ cố định nơi điện thoại không có mặt:
| Vùng | Cách làm | Được gì |
|---|---|---|
| Mười phút đầu buổi sáng | Không mở máy ngay khi thức. Uống nước, rửa mặt, đứng ở cửa sổ thở vài hơi | Ngày bắt đầu bằng mình, không bằng tin tức của người khác |
| Bữa ăn | Để điện thoại ở phòng khác hoặc úp xuống ngoài tầm tay | Ăn biết mình đang ăn, nói chuyện với người cùng bàn |
| Giường ngủ | Sạc máy bên ngoài phòng ngủ, dùng đồng hồ báo thức riêng | Giấc ngủ đến dễ hơn, không lướt đến nửa đêm |
| Lúc đi bộ | Cất máy vào túi, nhìn đường, nghe tiếng xung quanh | An toàn hơn, và thành một buổi thiền hành ngắn |
| Khi ở với trẻ nhỏ, cha mẹ già | Đặt máy xuống khi họ nói chuyện với mình | Người thân cảm thấy được lắng nghe |
Chọn một vùng thôi, giữ một tuần, rồi thêm vùng thứ hai. Làm cùng lúc cả năm thường bỏ cuộc sau vài ngày.
Thói quen 4: một việc một lúc
Vừa xem video vừa ăn, vừa nghe tin nhắn thoại vừa đi đường, vừa họp vừa trả lời tin. Ai cũng tưởng mình làm được nhiều việc cùng lúc, nhưng thường là làm mỗi việc một nửa. Thiền sư các thời vẫn hay dạy: ăn thì biết ăn, đi thì biết đi. Câu nghe như hiển nhiên, nhưng thực hành thì khó.
Một cách tập: mỗi ngày chọn một việc thường làm kèm điện thoại, rồi làm việc đó mà không có điện thoại. Có thể là uống cà phê buổi sáng, có thể là rửa bát buổi tối. Trong lúc làm, để ý những gì giác quan nhận được: vị đắng của cà phê, hơi ấm của nước, tiếng bát chạm nhau. Năm phút như vậy là một buổi tập chánh niệm trọn vẹn.
Thói quen 5 và 6: dừng giữa ngày, nhìn lại cuối ngày
Tiếng chuông nhắc dừng
Ở nhiều chùa, mỗi khi tiếng chuông vang lên, người trong chùa dừng việc đang làm, thở vài hơi, rồi mới làm tiếp. Tiếng chuông là lời nhắc quay về. Ở nhà hay ở văn phòng, có thể mượn ý ấy:
- Đặt một lời nhắc lặng lẽ vài lần trong ngày, khi nó rung, dừng lại thở ba hơi.
- Hoặc dùng những âm thanh có sẵn làm chuông: tiếng điện thoại bàn reo, tiếng cửa mở, tiếng đèn đỏ chuyển xanh. Mỗi lần nghe, thở một hơi có ý thức trước khi phản ứng.
- Khi điện thoại reo, để nó reo thêm hai hồi, thở hai hơi, rồi mới nhấc máy. Người gọi không phiền gì, mà mình thì bình tĩnh hơn khi nói.
Nhìn lại cuối ngày, không phán xét
Trước khi ngủ, dành hai phút nhớ lại: hôm nay mình cầm máy lúc nào vì cần, lúc nào vì quen, lúc nào thấy dễ chịu, lúc nào thấy bứt rứt. Không cần ghi chép, không cần tự trách. Nhiều điện thoại có sẵn phần thống kê thời gian sử dụng, có thể nhìn qua một lần mỗi tuần, chỉ để biết, không để tự trách. Việc nhìn lại này giống phần "quán chiếu" trong thực tập: thấy rõ thì tự khắc thay đổi, không cần ép.
Những hiểu lầm về sống chậm
- Sống chậm là sống lười. Không phải. Sống chậm là làm việc gì biết việc đó, có khi làm nhanh hơn vì bớt phân tán.
- Phải bỏ mạng xã hội mới sống chậm được. Không bắt buộc. Có người cần mạng xã hội cho công việc. Quan trọng là mình dùng nó, không để nó dùng mình.
- Sống chậm là phải đi chùa, đi thiền thật nhiều. Chùa và thiền giúp ích, nhưng những thói quen trên đều làm được ở nhà, ở chỗ làm.
- Phải làm được hết mới có tác dụng. Chỉ một thói quen giữ đều cũng có ích hơn mười thói quen bỏ dở.
Góc nhìn hôm nay
Điện thoại đã thành một phần của đời sống, giống như cái bếp, cái quạt. Không ai ghét cái bếp, nhưng cũng không ai đứng cạnh bếp cả ngày. Sống chậm cạnh điện thoại là trả nó về đúng chỗ của một công cụ. Lời Phật dạy về chánh niệm, tức biết rõ mình đang làm gì trong từng lúc, không cần thay đổi gì để áp dụng vào thời số, chỉ cần đem ra dùng.
Việc làm được ngay: tối nay, sạc điện thoại ở ngoài phòng ngủ. Sáng mai, thức dậy, thở ba hơi ở cửa sổ trước khi cầm máy. Chỉ hai việc đó, giữ trong bảy ngày, rồi để ý xem buổi sáng có khác đi không.
Câu hỏi thường gặp
Sống chậm cạnh điện thoại bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ việc nhỏ nhất: thở ba hơi trước khi mở máy, và sạc điện thoại ngoài phòng ngủ. Giữ đều trong một tuần rồi mới thêm thói quen khác. Làm quá nhiều cùng lúc thường bỏ cuộc sớm.
Có cần xoá mạng xã hội để tâm yên không?
Không nhất thiết. Nhiều người cần mạng xã hội cho công việc và giữ liên lạc. Điều quan trọng là dọn thông báo, đặt giờ dùng cố định và nhận ra lúc nào mình mở máy chỉ vì quen tay.
"Tâm viên ý mã" nghĩa là gì?
Đây là thành ngữ Hán Việt, nghĩa là tâm như con vượn, ý như con ngựa, luôn nhảy nhót, chạy nhảy không yên. Hình ảnh tâm như khỉ chuyền cành có trong kinh điển Phật giáo. Người ta dùng nó để nói về sự khó giữ tâm tập trung.
Tắt thông báo có làm lỡ việc quan trọng không?
Nếu giữ lại thông báo từ người thân, công việc và ngân hàng thì hầu như không. Những gì bị tắt thường là khuyến mãi, gợi ý và cập nhật không gấp. Có thể kiểm lại vào một giờ cố định trong ngày.
Mất bao lâu để quen sống chậm cạnh điện thoại?
Tuỳ người, nhưng vài tuần đầu thường thấy bồn chồn khi không cầm máy. Cảm giác này nhạt dần khi thói quen mới ổn định. Không cần đặt hạn, chỉ cần quay lại mỗi khi nhận ra mình đã trượt đi.
